RSS

8. gaia

Bigarren Errepublika eta Gerra Zibila Euskal Herrian (1931-1939)

8.1 Bigarren Errepublika Euskal Herrian

8.2. Espainiako Gerra Zibila

8.2.1 Pronuntziamendua (Buruzagitza, Alzamiento Nacional, Gobernua, Lurralde eta baliabide ekonomikoen banaketa, Armada, Laguntzak, EHren banaketa, Irabaziko dutenak)

Buruzagitza: Buruzagi nagusia Sanjurjo izan zen. 1932ko altxamendua (Sanjurjada) gidatzeagatik kondenatu zuten eta Biurteko Beltzean askatu zuten. Ezkerrak irabazi zuenean Portugalera erbesteratu zen. Handik itzultzeko bidean hil zen. Honen ondoren, Franco jenerala nabarmendu zen erreboltarien gerra-buruzagi nagusi gisa.

Alzamiento Nacional (1936ko uztailaren 17 eta 18an)

  • Nazionalen gunean horrela deitu zioten II. Errepublikaren aurka eginiko altxamenduari. 1936ko uztailaren 17an matxinatu ziren Marokoko tropak, Franco buru eta preso hartu edo hil egin zituzten gobernu konstituzionalari leial iraun zuten militarrak.  Franco jeneralak Kanarietako Uharteetan zuen postua une hartan eta Marokora joan zen armadaren buruzagitza hartzeko.
  • Melillan hasi zuen Yagüe jeneralak. Franco, berriz, Marokoko armadaren buru jarri zen. Aldi berean Queipo de LLano Sevillan, Mola Irunean eta beste zenbait altxamendu izan ziren.
  • Ordena eta erlijioa defendatzen zuten aitzakiaz justifikatu zuten altxamendua. Nazionalismoa eta zentralismoa nahi zituzten.
  • Bartzelona eta Madrilen altxamenduak porrot egin zuen, baina beste hainbat lekutan indarra hartu zuen eta Espainia bi gunetan banatu zen. Gerra zibila hasi zen.

Gobernuak, 1932ko Sanjurjadaren antzera saioak porrot egingo zuelakoan, ez zituen behar bezalako neurriak hartu. Casares Quiroga, Gobernuko presidenteak, kargua utzi zuen. Azañak, Errepublikako presidenteak, Girali (Izquierda Republicana) agindu zion gobernua osa zezan. Errepublikazaleak izan ziren ministro guztiak, baina Herri Fronteko alderdi guztien sostengua zuten.

Ekonomiaren ikuspegitik,

  • Gobernuak industriaren eta meatze-baliabideen parte handiena eta penintsularen ekialdeko nekazaritza lurrak gorde zituen beretzat.
  • Erreboltariek Mesetako labore lurrak zituzten: Galizia, Leon, Gaztela, Nafarroa, Araba, Sevilla, Cadiz, Kanarietako Uharteak eta Maroko.

Armada kopuru ia berdinetan banatu zen bi aldeetan, baina erreboltariek kolonietako tropak zituzten eta horiek ziren esperientzia handiena zutenak.

Laguntzak

  • Gobernuaren alde jarri ziren ezkerreko erakunde politiko eta sindikalak.
  • Erreboltariek, berriz, Falangeko milizien eta errekete karlisten laguntza izan zuten.

Bi Espainiatan banatu zen estatua eta Euskal Herrian ere bi aldeetan banatu zen.

  • Alde batean, Araba eta Nafarroa, matxinatuen alde.
  • Bestalde, gobernuari leial iraun zuten Bizkaiak eta Gipuzkoak, hiru bloke handitan banaturik (eskuina, ezkerra eta nazionalistak), hori bai. Salbuespenak ere izan ziren, Donostiako Loiolako kuartela, adibidez. Kostaldeko euskal lurrak bere kideetatik apartatuta geratu ziren, Cantabria eta Asturiasekin batera. Komunikazioak oso zailak izan ziren hauentzat eta oraindik oztopo gehiago izan zituzten kanpoko estatuen Interbentzioaren Aurkako Tratatua sinatu zenean, itsasbideak eta mugak blokeatu egin baitziren.

Irabaziko dutenak: Mola Iruñean egoteak garrantzi handia izan zuen. Bere postutik errazagoak ziren karlistekiko harremanak, estatu-kolpearen prestakuntzari begira, karlistak nagusi baitziren Nafarroan. Errepublikaren hasieratik ari ziren karlistak bere indar paramilitarrak, erreketeak, entrenatzen, faxista italiarren laguntzaz. Beraz, uztailaren 18an, armadako tropez gain, ongi antolatu eta ekipaturiko guda-talde ugariak erabili ahal izan zituzten erreboltariek iparraldeko frontean.

8.2.2 Nazioarteko estatuen partaidetza gerran (Interesak, Nazionalei lagunduz, Errepublikarrei lagunduz, Balorazioa)

Espainian Errepublika aldarrikatu bezain laster, interes berezi batez segitu zen Europan haren bilakaera. Gerra hasierak handiagotu egin zuen interes hura, faxisten eta antifaxisten arteko enfrentamendu hark sarrera egin baitziezaiokeen Mundu Gerra bati.

Nazionalei lagunduz:Portugal, Italia eta Alemaniako gobernuek hasieratik eman zieten laguntza erreboltariei. Italiaren kasuan, Errepublikaren garaian hasiak ziren matxinatuekiko harremanak. Portugalen laguntza garrantzi handikoa izan zen; muga hura osorik kontrolatu ondoren, laguntzaile ezin hobea izan zen Portugal Espainiako erreboltariek behar zituzten hornidura guztiak sartzeko orduan.

Errepublikarrei lagunduz,

  • Interbentzioaren Aurkako Tratatua: Mundu Gerra hipotetiko bati ekidin nahian, Estatu demokratikoek Interbentzioaren Aurkako Tratatua proposatu zuten. Erresuma Batua, Alemania, Italia, Portugal, Sobiet Batasuna, eta abar izan ziren sinatzaile. Frantziako muga itxi egin zen eta Gobernuaren aldeko lurraldeetan Tratatua sinatu aurretik erosi ziren hornidura militarrak ere ez ziren sartu. Sinatu arren, Ardatzak[1] ez zuen Tratatua errespetatu eta italiarrek eta alemaniarrek tropak, material ugari eta aholkulari militarrak bidali zituzten Espainiara.
  • Italiarren eta alemaniarren erasoaren aurrean, ikusirik estatu demokratikoek laguntza guztiak ukatzen zituztela, Sobiet Batasunari armak erostera beste biderik ez zuen izan, eta aholkulari militar sobietarrek lagundu zuten Errepublikaren aldeko armadako ofizialak prestatzen.
  • Era berean, laguntza eman zioten gobernuari Nazioarteko Brigadek, 40.000 soldadu inguru. Laguntza hura ez zen oso garrantzitsua izan maila militarrean, baina bai animoaren aldetik. Hirurogeita hamar herritako boluntarioak bildu ziren armada-talde honetara; komunistak ziren gehienak eta Espainiara etorri ziren Errepublikari faxismoaren aurkako borrokan laguntzeko. Brigadistek Madrilgo hiriaren defentsan eta Espainiaren erdialdeko beste gudu garrantzitsu batzuetan hartu zuten parte, eta baja asko izan zituzten.

Alemaniaren eta Italiaren laguntza materiala izan zen hasieran, hegazkinak batez ere, baina bestelako hornidurak bidali zituzten ondoren. Alemaniarrek artilleria, karroak, ekipo teknikoak eta aire-indar garrantzitsu bat, Condor Legioa, bidali zituzten. Italiarrek gerra-materiala ere igorri zuten, baina horrez gainera, lehorreko guda-talde garrantzitsu batzuk. Taktika berriak ere bideratu zituzten: lehorreko guda-taldeek aireko hegazkinen laguntza eta euskarria izan zuten, populazio zibilaren aurkako bonbardaketa basatiak egin ziren guda-taldeen atzealdeetan terrorea nonahi zabal zedin (Gernika, Durango)…

8.2.3  Bizimoduaren berrantolatzea bi aldeetan  (Agintea (2))

Agintea

    • Errepublikaren aldeko eremuan, Kataluniako eta Euskal gobernu autonomoek jardun zuten gobernu espainiarraren ondoan.
    • Erreboltarien eremuan, buruzagi militar bakoitza zen bere lurraldeko agintari nagusia; hala eta guztiz ere, pixkanaka, aginte zentral bat eratzen joan zen, Junta de Defensa Nacional delakoa.

8.2.3.1 Errepublikazaleen eremua (Ekintzak (2), Eztabaidak, Gobernua)

Ekintzak

  • Euskal Herrian izan ezik, industria gehienak kolektibizatu zituzten agintariek, batzuk langileen kontrolpean utziz eta beste batzuk gobernuarenean.
  • Laborantza lurretan kolektibizazio maila oraindik handiagoa izan zen, batez ere Aragoi eta Gaztela-Mantxan.

Eztabaida handiak zeuden bere artean

  • Batzuek estatu indartsu bat antolatu nahi zuten, gerra irabazi ahal izateko.
  • Beste batzuek, aldiz, iraultzako urratsak eman nahi zituzten garaipen militarra ziurtatu baino lehen.

Iritziak oso desberdinak ziren eta Azañak kontzentrazio gobernu bat osatzeko agindu zion Largo Caballerori eta gobernu berri hartan errepublikari leial iraun zuten alderdi guztiek izango zituzten ordezkariak.

Gobernu hori saiatu zen agintea bateratzen, baina ez zuen lortu. Alderdi batzuetako miliziek lur eta fabriken kolektibizazioa bultzatu zuten eta gobernuaren baimenik gabe egiten hasi ziren.

Gobernuak ezin izan zuen kontrolatu klase etsaien aurkako errepresioa. Enfrentamendu larriak izan ziren Katalunian 1937ko maiatzean, CNT eta POUMeko indarrak Generalitaten aurka borrokatu zutenean.

Gobernua: Gobernu berri bat osatu zen, Negrin sozialista buru. Gobernu hau saiatu zen armada, erreboltariei irabazteko asmoz, modu konbentzionalean antolatzen eta miliziak armada horren barruan sartzeko agindua eman zuen. Saiatu zen, era berean, ekonomia berrantolatzen eta bertan behera utzi zituen kolektibizazioak. Baina errepublikaren gainbehera geldiezina zen, erreboltariek, Italiak eta Alemaniak lagundurik, aurrera egiten baitzuten etengabe.

8.2.3.2 Erreboltarien eremua  (Agintea, Batasunerako Dekretua, Ekintzak (4))

Agintea: Erreboltarien kontrolpeko lurraldeetan, buruzagi militarrak, proiektu politiko argi zehatzik ez bazuten ere, gobernadore bihurtu ziren. Haien artean falangistak, monarkia zaleak, errepublikazale batzuk eta abar zeuden.

Junta de Defensa Nacional izan zen haien ekimena koordinatzeko sortu zuten instituzioa. Ezdeusean utzi zuten berehala errepublikarrek egindako guztia, debekatu zituzten alderdi politikoak, baliorik gabe utzi zuten Nekazaritza Erreforma eta ahalegin guztiak bideratu zituzten gerra irabaztera.

Sanjurjo eta Mola hil ondoren, Franco gailendu zen erreboltari guztien buruzagi nagusi gisa eta Junta de Defensa pisua galtzen joan zen. Franco buruzagi nagusi bihurtu zen eta Junta de Defensak Generalísimo eta Gobernu Buru izendatu zuen.

1937ko apirilean Batasunerako Dekretua eta Falange Española Tradicionalista y las Juntas de Ofensiva Nacional Sindikalista (FET de las Jons) izeneko alderdia sortu zuen. Hartara bildu ziren falangistak, tradizionalistak, nazionalsindikalistak eta abar. Batasun horren kontra jo zuten antzinako karlista eta falangista batzuek eta erbestera jo beharra izan zuten kartzelan ez bukatzearren.

Ekintzak

  • 1938 → Franco aldi berean Estatu Buru eta Gobernu Buru da.
  • Fuero del Trabajo onartu zuen, Italiako Carta di Lavoron oinarrituz. Hemen arautu ziren lan-harremanak: guztiz debekatu ziren grebak, sindikatu libreak eta lan-gatazkak.
  • Elizaren aldeko legeria garatu zen eta Errepublikaren garaian ezkontzan, irakaskuntzan eta beste alor batzuetan galdutako ahal batzuk itzuli zitzaizkion.
  • Erantzukizun Politikoen Legea (Ley de Responsabilidades Políticas): erregimen frankistaren aurkakotzat jotako pertsona guztien errepresioan erabili zen.

8.2.4 Gerra Espainian  (8)

  • Erreboltariek konpondu behar izan zuten lehen arazoa armada Marokotik Penintsulara garraiatzea izan zen eta, horretan, garrantzi handikoa izan zen italiarrek eta alemanek emaniko laguntza. Bi herri horietako hegazkinen bitartez aireko zubi bat antolatu zuten Afrika eta Andaluzia bitartean eta horrela igaro zen kolonietako armada.
  • Penintsulara igaro bezain laster, altxaturiko tropak elkartzen saiatu ziren eta Madrilerantz abiatu ziren.
  • Baina, espero ez zuten bezala, Madrilgo hiriaren konkista saioak huts egin zuen hasieran, Errepublikako armadak, miliziek eta Nazioarteko Brigadek oso gogor defendatu baitzuten. Porrotaren ondoren, hurrengo baterako utzi zuen Francok Madrilgo konkista eta gerra luze bati ekiteko antolamendutan hasi zen.
  • Iparralderantz abiatu ziren. Balio estrategiko handiko lurraldea zen, aberatsa industria eta meatzetan. Gerra hasieran, Molak Gipuzkoa aldera gidatu zituen bere tropak eta, errekete karlisten laguntzaz, Irungo hiria hartu zuen: iparraldean, Errepublikari leial iraun zuten lurraldeek Frantziako mugarik gabe geratu ziren. Ondoren mendebalderantz jo zuten, baina Bizkaiko mugan zailtasunak izan zituzten. Hala ere, 1937ko urrian erreboltariek iparralde osoa hartua zuten.
  • Ondoren Gobernuak Teruel aldera jo zuen erasoa eta, konkistatzea lortu bazuen ere, egun gutxitara berriro galdu zuen. Tropa erreboltariek ekialdeko fronteari ekin zioten. Horrela gauzatu zen Ebroko Gudua; gudu hau oso luzea izan zen eta kokapena ez zen ia aldatu. Bi alderdietako tropek kontraeraso odoltsuak eta gogorrak jasan zituzten, lehenago bestea ahulduko zen itxaropenez. Azkenean, Franco izan zen garaile eta errepublikazaleek ibaia zeharkatu beharrean izan ziren gizon pila gudu zelaian utzita.
  • Mediterraneoraino iritsi ziren erreboltariek eta Gobernuaren lurraldea bitan banatuta geratu zen. Kataluniari eraso zioten.
  • Katalunia erori zenean, zatiketa gertatu zen errepublikazaleen bandoan:
    • Batzuk erasoari eustearen iritzikoak ziren. Europan gerra hastear zegoela uste zuten eta, orduan, estatu demokratikoek laguntza emango ziela.
    • Besteek errenditu egin nahi zuten.

Ez zen akordiorik lortu eta bigarren taldea Francorekin negoziatzen saiatu zen. Honek baldintzarik gabeko kapitulazioa baizik ez zuen onartu eta enfrentamenduak gertatu ziren errepublikazaleen bandoan.

  • Erreboltariek Madril okupatu zuten eta Alacanteko portuan atxilotu zituzten Errepublikaren aldeko azken borrokalariak, inoiz iritsiko ez ziren ontzi frantses eta ingelesen zain zeudela.

8.3 Gerra Zibila Euskal Herrian

Iraupena oso laburra izan zen Euskal Herrian. Hamaika hilabetetan bukatu zen, 1936ko uztailaren 18tik hurrengo urteko uztailaren 2ra arte. Uztailaren 18an Mola jeneralak gerrari ekin zion Nafarroan eta, errekete karlisten laguntzaz, lurralde osoa kontrolatu zuen berehala. Erribera izan zen oposizio gune bakarra, bertan ezker langileak indar handia baitzuen. Iruñetik iparraldera jo zuten Gipuzkoa menpean jartzeko.

8.3.1 Gerra Gipuzkoan (Agintea, Bereizgarriak, Teknika, Bukaera)

Agintea: Juntas de Defensa izeneko batzordeek eta Herri Fronteko alderdiek gidatu zituzten gerra mugimenduak. Ez zen aginte bateratu bat egon eta gatazka gogorrak izan zituzten, batez ere anarkisten eta abertzaleen artean.

Bereizgarriak: Errepublikazaleen aldeko bandoan handia izan zen antolakuntza eza eta soldadu eta bitarteko gutxi izan zuten ondo entrenatutako erreketeei aurre egiteko.

Teknika: Lubakietako borrokak nagusitu ziren guduetan, hango orografia menditsua aproposa baitzen horretarako.

Bukaera: Donostian anarkistek hiria etxez etxe defendatu nahi zuten; abertzaleek, berriz, defendatu ezin zitekeela ikusirik, joan egin nahi zuten. Azkenean, irailaren 13an, nafarrek Donostia hartu zuten eta Gipuzkoa tropa nazionalen esku geratu zen. Erreboltariek Iruni eraso zioten, mugako bidea moztu nahian. Ondoren, mendebalderantz jo zuten, Bizkai aldera.

8.3.2 Gerra Bizkaian  (Agintea, Taktika, Baliabideak, Teknika, Bukaera, Santoñako Ituna, Ondorioa)

Agintea: Bigarren faserako Autonomia Estatutua onartuta zegoen, jada, eta Eusko Jaurlaritzak gidatu zuen gerra. Aldi berean, Ertzaintza sortu zen, txanpona egin zuen…

Taktika: Hasiera batean frankisten presioa lasaitu egin zen, Madrilgo frontera bildu baitzituzten indar guztiak; bitarte horretan Eusko Jaurlaritzak Eusko Gudarostea sortu ahal izan zuen, Bilboko babesak gotortu zituen eta kontraerasoari ekin zion Araban. Aginte errepublikarrak laguntza eskasa eskaini zion.

Baliabideak: Erreboltariek Madrilen porrot egin ondoren, 1937ko udaberrian guda gogorrak hasi ziren eta askoz ere soldadu eta baliabide material gehiago erabili ziren:

  • Erreboltariek alemanen Condor legioaren eta brigada italiar baten laguntza izan zuten: 40.000-60.000 bat soldadu, 200 artilleria pieza eta 100 hegazkin.
  • Eusko Gudarosteak 40.000 soldadu, 100 artilleria pieza eta bi hegazkin taldetxo, mugikortasun eskasekoak biak.

Teknika: Teknika berri batzuk plazaratu ziren: oinezko soldaduek ekin aurretik, hegazkinek eta artilleriak hartu beharreko lekuak bonbardatu egiten zituzten. Hiri zibilak ere masiboki bonbardatu zituzten –Durango, Gernika-, etsaia guztiz beldurtzearren.

Bukaera: Mola jenerala abioi istripuz hil zen arren, frankistek hego eta ekialdetik eraso zioten Bizkaiari martxoaren azken egunetan. Burdinazko gerrikoari eraso zioten. Frontea desegiteko, Alejandro Goikoetxearen laguntza izan zuten nazionalek, defentsa sistema diseinatzen aritu zen gizona, eta, beraz, gune ahul guztiak primeran ezagutzen zituena. Horri guztiari esker, nazionalak, ekainaren 19an sartu ziren Bilboko hirian.

Santoñako Ituna: Bilbo erori ondoren batailoi nazionalistak, italiarren eskuetara errenditu ziren itun hau sinatuz. Ez zuten gerra materiala suntsituko eta, ordainetan, euskal nazionalistak bila etorriko ziren ontzietan itsasoratu ahal izango ziren. Francok, ordea, ez zuen ituna errespetatuko eta kartzela frankistetan bukatu zuten gehienak.

Ondorioa: Alde egitea lortu zuten euskal nazionalistek eta sozialistek, Agirre[1] lehendakariaren Eusko Jaurlaritzarekin batera, erbestearen aukerari heldu zioten, Frantziara alde eginez. Tokiko eskuinak bostehun bat kide galdu zituen, gehienak karlistak, eta kleroak, berrogeita hamar erlijio-gizon inguru.

8.3.3 Gerra galtzearen ondorioa: errepresioa  (8)

Gerraren amaierak ez zuen bakea ekarri, garaipena baizik:

  1. Errepublikako gobernu guztiek eginiko legeak baliorik gabe geratu ziren.
  2. Instituzio demokratikoak, gobernu autonomoak eta erakunde politikoak eta sindikalak desagertu egin ziren.
  3. Depurazioak bideratu zituzten administrazioan, irakaskuntzan, eta abarretan.
  4. Erreboltariek preso errepublikazaleak kontzentrazio esparruetan eta kartzeletan sartu zituzten, eta fusilatu egin zituzten haietako asko. Errepublikako gobernuari leial iraun zuten militarrak eta zibilak altxamendu militarra bultzatzeagatik atxilotu eta kondenatu zituzten eta hil egin zituzten haietako asko. Errepublikaren aldekotzat jotako pertsona guztiek diskriminazioa jasan zuten lan alorrean, eta haien seme-alabei ikasi ahal izatea galarazi zitzaien batzuetan.
  5. Debekatu egin ziren gaztelaniaz egiten ez ziren kultura agerraldi guztiak.
  6. Gobernu errepublikarrari emaniko laguntzagatik, Francok bertan behera utzi zuen Kontzertu Ekonomikoa Bizkaian eta Gipuzkoan.
  7. Euskal Herrian, eliza ere errepresioa jasan izan zutenen artean egon zen. Gerra garaian, erreboltariek 12 euskal apaiz fusilatu zituzten.
  8. Nafarroa dugu errepresio bereziki gogorra izan zen beste lurralde bat,  batez ere euskal nazionalistek eta Herri Frontearen aldekoek indarra zuten aldeetan, Lizarran eta Erriberan esate baterako. Jeneral erreboltaria hil zen arte ezin izan zen zehaztu Nafarroako hilketak benetan zenbat izan ziren.

8.4 Euskal Autonomia Estatutua

8.4.1 Euskal Autonomiaren aurrekoak  (Tradizio Forala, Iraupena, Krisi foralaren zergatiak, Foruak, Autonomia eskubidea, Eusko Ikaskuntza, Donostiako Ituna, Mapa politikoa)

Tradizio Forala: Euskal Herriko komunitateak historian zehar botere politiko handia izan du bere esku; penintsulako gainerako herriekin konparatuz gero, oso nabarmena da. Botere politiko hau Foru-sistemen barnean gauzatu da eta Foruak euskal Lurralde bakoitzaren erakunde politiko-administratiboen multzoa dira.

Iraupena

  • Iparraldean: Frantziako Iraultza arte.
  • Nafarroan: 1841era arte.
  • Araba, Gipuzkoa eta Bizkaian: 1876 arte.

Krisi foralaren zergatiak

  • Erregearen absolutismoa, subiranotasuna zatiezina zela ulertzen zuelako.
  • Erregimen konstituzionala, tradizioa erabat bazter utzita, herritar bakoitzaren askatasunak aldarrikatzen zituelako. Espainian lehena Cadizko 1812ko Konstituzioa.

1876an foru instituzioak galdu izanak ez zuen euskaldunen eskubide politiko haiek berreskuratu nahiari uko egitea ekarri, baina, Errestaurazioaren garaian, ez zitzaien eskari haiei batere jaramonik egin eta, azkenean, aldatu egin behar izan zituzten. XX. mendeko lehenengo 3 hamarraldietan, autonomia estatutua izan zen euskal nazionalismoaren eskaeren ardatza.

1917an jarri ziren abian autonomiaren aldeko ideiak eta 3 euskal aldundiek Madrili autonomia handiago bat eskatzen zion dokumentua hitzartu zuten. Geroago, eta karlistek harekin bat egin zezaten, foruak berrezartzea ere erantsi zioten eskariari.

Madrilek ez zuen eskaria aintzat hartu eta autonomiaren eskaerak indar gehiago hartu zuen, ez Euskal Herrian bakarrik, baita beste toki batzuetan ere. Nazionalismoak bizkortze giro handian zeuden Europa guztian (I. Mundu Gerraren amaieran Austria Hungaria eta Balkanetako nazionalitateen arazoa azaleratu zen. Izan ere Wilson presidentearen 14 Puntuak izeneko bake proposamenak autodeterminazio eskubidea jasotzen zuen). Giro hartan, hainbat erakunde sortu ziren euskal probintzietan.

Besteak beste, 1918an, Sociedad de Estudios Vascos-Eusko Ikaskuntza sortu zen, euskal estatutuaren ideia lantzen eta bultzatzen zeregin handia izango zuena. Eusko Ikaskuntza elkartean, ideologia politiko desberdineko jendeak bultzatuta. Euskal lurralde guztietako ordezkariak hartu zuten parte; euskara, gaztelania eta frantsesa izan ziren hizkuntza ofizialak eta euskal ikaskuntzen hedapena eta sustapena izan zen haren helburu nagusia.

  • Politikaren alorrean, berebiziko garrantzia izan zuen II. Errepublikako lehen hilabeteetan Euskal Herrirako aurkeztu zuen Autonomia Estatutuak, ondorengo proiektuen erreferentzia izan baitzen.
  • Beste ekimen garrantzitsu bat Euskaltzaindiaren sorrera izan zen.

Hala ere, EAJ barneko zatiketek ez zioten Donostiako Itunean (1930) parte hartzen utzi -Katatalanak, aldiz, bertan izan ziren eta, Errepublika jartzeko aukera izango balitz, estatutua hitzartu zuten-. Hitzarmen hartan lortu zuten katalanistek errepublikazaleengandik Kataluniako autonomiaren aldeko konpromisoa.

Espainiako eremu gehienetan bi ertzetan banatu baziren alderdiak (eskuina eta ezkerra), euskal mapa politikoa hiru multzotan banatu zen:

  • Errepublikazale-sozialistak: PSOE / UGT – CNT – PCE. Ezkerra indartsua zen lau herrialdeetako hiriburuetan, industrialdeetan eta Nafarroako Erriberan.
  • Alderdi eskuindarrak eta tradiozionalistak: Karlismoa (Comunión Tradicionalista) eskuineko indar nagusia zen Euskal Herrian. Kontrolpean zituen karlismoak Araba eta Nafarroa.
  • Euskal nazionalismoa: EAJ-PNV alderdiak indarra zuen Bilbon eta Bizkaia eta Gipuzkoako nekazaritza aldeetan.

Hasieran nazionalistek eta karlistek batera jo zuten, baina elkarrengandik urrundu ziren arian-arian, autonomia mailan zituzten ikuspegi desberdinen ondorioz.

8.4.2 Autonomia proiektuak

8.4.2.1 Eusko Ikaskuntzaren proiektua  (Konbokatzaileak, Partaideak, Egitura (2), Eskubide politikoa, Arlo ekonomikoa, Hizkuntza, Abantaila, Arazoak (2), Emaitza)

  • Konbokatzaileak: Errepublika etorri bezain pronto alkate nazionalistek (haien buruan zegoen Jose Antonio Agirre, Getxoko alkatea) ekin zioten autonomiaren aldeko mugimenduari eta estatutu proiektu bat presta zezala agindu zioten Eusko Ikaskuntza elkarteari. Proiektu hau Errepublikaren garaian zehar prestatu ziren proiektu guztien abiapuntua izango da.
  • Partaideak: Euskal estatu bat zuen oinarria eta Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroak eratuko zuten, Espainiako Errepublika Federalaren barnean. Bitariko Batzordea, Estatu eta Euskal Herriaren artean suertaturiko liskarrak konpontzeko.
  • Egitura konfederala:
    • barne-politikan, indar handia ematen zion probintzia bakoitzari, probintzia bateko erakundeek erakunde komunei gailentzen zitzaizkielarik.
    • 4 lurraldeetako bakoitzak ordezkari-kopuru berbera Legebiltzarrean eta gobernuan.
  • Eskubide politikoen jabe izateko baldintzak: urtebeteko erresidentzia bertan bizi ez ziren euskaldunen seme-alabei eta 2 urte Espainiako beste edozein tokiko biztanleei.
  • Arlo ekonomikoa: Kontzertu Ekonomikoak iraungo du.
  • Hizkuntza: Elebitasuna: irakaskuntzan eta administrazioan.
  • Abantaila: Joera politiko askotako jendeak hartu zuen parte hau lantzen eta horien artean hitzartutako lana izan zen
  • Arazoak: Zehaztasun eza, herriak ordezkaritza maila eskasa. Eusko Ikaskuntzaren proiektua Konstituzio berria onartu baino lehen prestatu zen eta arazo bat zen hau, ezkerreko indar politikoek onartzerakoan.
  • Emaitza: Hemendik 2 proiektu elaboratu ziren: karlista eta EAJrena, eta ezkertiarrena.

8.4.2.2 Lizarrako Estatutua (Konbokatzaileak, Prozedura, Estatutuaren justifikazioa (3), Egitura, Hauteskundeen mekanismoa, Eskubide politikoak, Izaera, Balorazioa (2), Emaitza)

  • Konbokatzaileak: Eusko Ikaskuntzaren egitasmoa euskal lurraldearen barruan onartu beharra zegoen Madrilgo Legebiltzarrera eztabaidatzera bidali baino lehen. Horretarako deitu zitzaien bilerara alkate karlista eta nazionalistei -horiek izan ziren konbokatzaileak- Lizarrara eta 1931ko ekainaren 14an bildu ziren, udalak Eusko Ikaskuntzaren proiektuan oinarritutako Estatutua onartu behar zuela-eta. Bilera honetan hainbat aldaketa erabaki ziren, Lizarrako Estatutua deitu zitzaionari kutsu nazionalista, eskuindar eta konfesionala emango ziotenak.
  • Prozedura: Autonomia prozesua udalen kargu geratu zen eta ez Batzar Kudeatzaileen esku (Hauetan gehiengo ezkerra eta besteetan gehiengo eskuina). Ezkerraren agintean hori arazo bat izan zen eta Biurteko Beltzean, berriz, espainiar eskuina ez zen batere autonomiazale.
  • Estatutuaren justifikazioa: Karlistek horrela eskatuta, Estatutua, berreskuratuko ziren foruetan (eta ez Errepublikaren Konstituzioan!) oinarrituriko lege baten gisa aurkeztu nahi izan zen. Foruen berrezarpenaren aipamena egin zen. Hau ere eragozpena izango zen Espainiak onartzerakoan.
  • Egitura konfederala: Euskal burujabetza ez du Espainiako Konstituzioak mugatuko, Euskal Herriak berak baizik. Konstituzioari eginiko erreferentziak kendu egin ziren. Euskal aginte zentrala oso ahula, aldundien papera gehiago indartu zen bitartean.
  • Hauteskundeen mekanismoa: Sufragio tradizionalaren kontzeptua sartu zuten hauteskunde sistema gisa, hori zer zen argi zehaztu gabe eta sufragio unibertsal lortu berria arriskuan jarriz.
  • Eskubide politikoak: Gehiago mugatu ziren etorkinen eskubide politikoak (10 urteko erresidentzia eskatzeak botorik gabe uzten zituen 1920an iritsi ziren 100.000 etorkin -ezkerreko alderdiei eta errepublikazaleei emango zienak botoa-).
  • Izaera konfesionala eta Vatikanoarekin Konkordatu bat sinatzeko ahalmena. Horrela, Eusko Ikaskuntzaren proiektu liberalari bidea itxi egiten zitzaion eta, Errepublikako agintean ezkerra izanda, Konstituzioaren esparruan onartezina izango zen.
  • Balorazioa: Eusko Ikaskuntzaren proiektua kontsensuan oinarrituriko testua izan bazen, Lizarrakoa, erabat partidista zen, EAJ eta karlistek zuzendua. Gainera, hauteskunde molde tradizionala erabiltzean eta etorkinak botorik gabe uztean, demokrazia maila jaitsi egin zen.
  • Emaitza: Lizarrako proiektua izan zen EAJ eta Comunión Tradicionalista (karlistak) alderdien arteko koalizioaren oinarrizko programa 1931ko hauteskunde orokorretan eta emaitza onak eman zizkien (14 eserleku), baina ezkerra aurka zuen neurrian ez zuen etorkizunik izan, Konstituzioaren arabera Gorteetan onartu behar zelako.

8.4.2.3 Batzar Kudeatzaileen (Diputazioen) proiektua (Konbokatzaileak, Prozedura, Adostasunak, Egitura (2), Eskubide politikoak, Izaera, Erakunde berriak, Balorazioa (2), Emaitza (2))

  • Konbokatzaileak aldundiak izan ziren (gehiengo ezkerra). Eusko Ikaskuntzaren proiektuan oinarritutako Estatutua onartu behar zuela-eta, Estatutuari kutsu demokratiko, ezkertiar eta akonfesionala emango zioten hainbat aldaketa erabaki ziren.
  • Prozedura: Autonomia prozesua hasteko, Konstituzioak aurreikusitako prozedura errespetatzen zuen. Batzordeek prestatu, udalek onartu, herriak boto bidez berretsi eta Gorteek onartu.
  • Adostasunak: EAJk, Lizarrako estatutua irteerarik gabe ikusiz, onartu egin zuen proposamen berri hura; tradizionalistek, ordea, uko egin zioten. Nazionalistek, karlistak erakarri nahian, Foruei eta Kontzertu Ekonomikoari buruzko aipamen berezi bat sartzea lortu zuten. Hala ere, euskal estatu terminoa kendu eta Euskal Herria jarri zuten, eskualde autonomo gisa, konstituzioak zioen bezala.
  • Egitura: Parlamentu eta gobernu komun bana izango ziren eta, probintzia mailako instituzioek aginte maila apalagokoak izango ziren. Legebiltzarreko kideak boto bidez hautatuko ziren. Legebiltzarrak hautatuko zuen euskal gobernuburua.
  • Eskubide politikoak: Neurri batean, behintzat, jaitsi egin zen inmigranteekiko diskriminazioa.
  • Izaera akonfesionala.
  • Erakunde berriak: Auzitegi Gorena ere aurreikusi zen.
  • Balorazioa: aurrekoa baino demokratikoagoa zen, boto-eskubidea etorkinei zabaldu zitzaielako. Autonomia-maila, berriz, txikiagoa, integrazio handiagoa zuelako Espainiako beste lurraldeekin.
  • Emaitza:
    • Onarpen prozesua zaila izan zen eta, azkenean, 2 testu elaboratu zituzten:
      • 4 lurralde; baina udal nafarren gehiengoak aurkako botoa eman zioten (gehienak karlistak).
      • 1933ko abuztuaren 6an onartu zuten Araba, Bizkaiko eta Gipuzkoako
  • Hala ere ez zen aurrera joan.

8.4.2.4 1936ko Estatutua  (Konbokatzaileak, Proiektuaren onarpena, Aldaketak (4), Eusko Jaurlaritza (3), Irudia)

  • Konbokatzaileak: 1936ko hauteskundeetan Herri Fronteak irabazi zuenean, gutxiengo nazionalistak garbi zuen euskal autonomia gobernu honen akordio baten baitan egongo zela. Batzorde bat osatu zen, kontsentsua bilatzeko asmoz; Indalecio Prieto, euskal sozialisten buruzagia, zen buru eta idazkaria Jose Antonio Agirre zen, gutxiengo nazionalistak Gorteetan zuen taldeko burua.
  • Lanak azkar joan ziren eta 1936ko ekainean proiektua bukatua zen ia. Akordio bat falta zen Finantzaren arloan, diputatu eskuindarrek (Oriol, tartean) egindako oposizioa zela-eta. Esaten zutenez, bateraezinak ziren Estatutua eta Kontzertu Ekonomikoen erregimena. Errealitatean, Estatutuaren onarpena atzeratzeko aitzakia besterik ez zen. Gerra hasi bezain laster eten egin zen autonomia prozesua, baina gobernuak EAJk gerran modu eraginkorrago batean parte hartzea behar zuen eta Estatutuaren onarpenaren aldeko urratsak bizkortu zituen. 1936ko urriaren 1ean, Espainiako Parlamentua Valentzian egokitu eta gero, onartuko zen Estatutua.
  • Onartu zen testuak aldaketa batzuk zituen:
    • Askoz ere laburragoa zen, 14 artikulu baizik ez zituen.
    • Zehaztasun eza handia zeukan aspektu garrantzitsu batzuetan, hala nola aginte sistemen eta ogasunaren alorrean.
    • Kendu ziren eskubide historikoei, foruen berrezartzeari eta Nafarroako integrazioari buruzko aipamenak.
    • Kanpoan geratu ziren, baita ere, Lana eta Jabetza eta Zerbitzu Militarra tituluak.
  • Gerrak eraginda, ahalak zabaldu zituen Eusko Jaurlaritzak eta Estatuaren ordezkari bihurtu zen Euskal Herrian.
    • Estatuaren ahalak bere egin zituen orduan, dirua egin zuen, kontrolpean ezarri zituen estatuko funtzionarioak, gerra gidatu zuen, eta abar.
    • 1936ko urriaren 7an bildu ziren Gernikara euskal zinegotziak, lehen lehendakaria izendatzeko. Alderdi guztiak bat etorri ondoren, guztiek eman zuten Jose Antonio Agirreren aldeko botoa.
    • Horrela abiarazi zen Euskal Autonomia eta, ordainetan, gobernuak barruago sarrarazi zuen EAJ gerran.
  • Kanpoaldera begira, garrantzitsua zen lehendakari katoliko eta moderatu bat edukitzea, hautsi egiten baitzuten erreboltarien propagandak sortu nahi zuen irudia, militarren altxamendua “komunismo ateoa”ren aurkako mugimendua zela esaten baitzuten haiek.
  • 1936ko urriaren 1ean onartu zuten, presaren presaz, eta 9 hilabetez iraun zuen. Bizkaian bakarrik izan zen eraginkorra, 1937ko ekainean, Nafarroako indarrek Bizkaia hartu zutelarik.

[1] Agirre Lekube, Jose Antonio (1903-1960)

  • Goi mailako familia batetik zetorren, karlismoaren ingurukoa.
  • II. Errepublika garaian euskal nazionalismoaren lider bihurtu zen.
  • 1936an Largo Caballerorekin kolaboratu zuen, Euskal Herriko Estatutu Autonomia Gorteetan aurkeztearen truke.
  • 1936ko urriaren 1ean Euzkadiko autonomia onartu zuten eta Agirrebehin-behineko gobernuaren lehendakari izendatu zuten.
  • Nazionalak Bilbo hartu zutenean, Valentziara alde egin zuen eta gero Frantzia eta Ameriketako Estatu Batuetara.

IKUSI: Espainiako Gerra Zibila Euskadin

7. gaia

9. gaia

Advertisements
 

Erantzunak itxita daude.