RSS

8. Dirua eta inflazioa

Denok erabiltzen dugu dirua gure eguneroko bizitzan, baina, hala ere, oso gutxitan pentsatzen dugu zein harrigarria den hala izatea. Milioika pertsona mundu osoan gau eta egun lan egiten, berez, inongo baliorik ez duten paper-puska batzuk irabazteko. Izan ere, zer egin daiteke billete batekin, zerbait erostea ez bada? Paperezko hegazkin bat?

Hori bai, koloretako paperak dira eta arreta eta xehetasun handiz egindako marrazkiak eta grabatuak dituzte, billeteak faltsutzea eragotzi behar baita, diruak esleitu diogun funtzioa betetzea nahi badugu. Edonork legezko dirua sortu ezin duenez, dirua ondasun urria da, eta eskaintza mugatu horregatik dute balioa erabiltzen ditugun billeteek. Diruak ez luke ezer balioko, edonork etxean margotzerik izango balu. Eta hori dela-eta dugu konfiantza koloretako paper horietan, eta zerbait magikoa balitz bezala ematen ditugu, norbaitek freskagarri bat zerbitza diezagun edo ehunka pertsonak lan gogorra eginez ekoitzi duten auto baten giltza eman diezagun. 

Izan ere, horixe da diruaren sekretua: konfiantza. Konfiantzarik ez balego, jendeak dirua truke-bitartekotzat onartuko ez balu, diruak gauzak erosteko balio duela sinetsiko ez bagenu, nazioarteko merkataritzak, merkatuek, enpresek, bankuek… horiek guztiek ez lukete izateko arrazoirik, eta trukea erabili bhearko genuke berriro truke-bitartekotzat. Praktikan, dirua gaur erabiltzen dugun moduan erabiltzeari uztea historian seiehun urte atzera egin eta Erdi Arora itzultzea bezala izango litzateke. 

Eta orain, billete bat ikusten duzunean, begiratu ondo, isil-isilik “zure mundu osoa nigan konfiantza izatearen mende dago” esaten ari zaizu-eta.

8.1. Dirua (Def, Diruduna, Baldintzak)

Antzinako trukearen eta egungo diru-paperaren erabileraren artean izandako bilakaeran, trukerako zenbait bitarteko onartu dira historian zehar.

  • Def: Dirua ordaintzeko orokorki onartutako bitartekoa da, bereziki ondasun eta zerbitzuen transakzioak burutu eta zorrak kitatzeko erabilia. Adiera arruntean, dirua txanponak eta billeteak dira, baina banku-gordailuen gainean igorritako txekeak eta beste zenbait finantza-bitarteko ere dirutzat har daitezke.
  • Diruduna: Beste alde batetik, pertsona bat diruduna dela esaten denean, aberatsa dela adierazi nahi da, baina diru asko edukitzeaz gain, beste aktibo batzuk ere (lurrak eta beste ondasun higiezinak) balioa atxikitzeko funtzioa bete dezakete.
  • Baldintzak: Diruak zatigarria, transferitzen erraza, iraunkorra eta orokorrean onartu eta ezagutua eta eskaintza egonkor eta mugatukoa izan behar du.

8.1.1. Urrearen historia (Propietateak (4), Historia (4), Ordezkoak (4))

Antzinatik aberastasunaren gordailu gisa eta merkataritzarako denetariko gaiak erabili badira ere, urrea (eta neurri txikiagoan, zilarra) nagusi izan da bere propietate bereziengatik:

    • urria da; horrela, urre kopuru totala gutxinaka gehitzen denez, bere balioa egonkorra da.
    • ez da suntsikorra eta, beraz, gorde egin daiteke.
    • zatigarria da eta aise garraiatzen da, merkataritza errazten duelarik.
    • homogeneoa eta faltsutzen zaila da; bere propietateak jakinak dira eta guztiek onartzen dituzte, saltzaile eta erosleen arteko adostasuna bermatuz.
  • K. a. VIII.-VI. mendeetan zehar hasi ziren urre eta zilarrezko txanponak egiten Asia Txikia aldean.
    • Antzinako Grezian zilar-patroia zen nagusi, baina urrezko txanponak ere trukatzen ziren.
    • Persiar Inperioko hiri grekoetan zilarrezko eta urrezko txanponak zeuden.
    • Antzinako Erroman, K. a. 547 urtean sortu zen aureus nummus edo denarius aureus izenekoa. Zilarrezko txanponak ere baziren, baina ez zegoen bien artean erlazio finko bat eta salerosketetan bi aldeek adosten zuten zein metaletan egin behar zen ordainketa.
    • Erdi Aroan, Veneziako dukadoak eta Florentziako florinak izeneko urrezko txanponak igorri ziren, merkataritza-eragiketa handietarako gehien bat. Aurkitu berriak ziren Ameriketako meategiek urre eta, batez ere, zilar kopuru handiak ekarri zituzten XVI. mendetik aurrera, urrearen eta zilarraren arteko balio-erlazioa aldatuz.
  • Gorabehera ekonomikoek urrea baino gai apalagoetan txanpon eta diru merkeagoak igortzera behartuak izan ziren maiz. Urre edo zilarrarekiko baliokidetasun finko batez igorritako dirua izaten zen, legez ezarrita eta estatuarekiko berarekiko konfiantzan oinarriturik.
    • XVIII. mendearen bukaeran, diru papera igortzen hasi ziren Europako estatuak: assignats iraultza garaiko Frantzian, bills of credit ipar amerikar kolonietan eta Espainiako vales reales.
    • Diru-paper edo billete hauek transakzio-kostuaren murrizketa handia ekarri zuten: paperaren bitartez, metal merkeak bildu eta eraldatu beharrik ez zegoen txanponak egiteko.
    • Bazeuden arrazoiak paperezko igorpen hauek egiteko: gerra garaia zen eta gainera, Txina eta beste herrialde batzuetatik inportazio handiak egiten ziren eta haiek ordainduta diru-eskasia zegoen Europako herrialdeetan.
    • Arazoak, ordea, berehala sortu ziren. Adibidez, 1797an Frantziako armadaren destakamendu bat Galeseko kostalde parean begiztatu zenean, Ingalaterrako Bankuak urrezko bihurgarritasuna bertan behera utzi behar izan zuen, publikoaren itzulketa eskaera masiboak zirela-eta urre-gordailurik gabe geratzeko arriskuari ekiditeko. Gertaera honek ekonomialarien kezka piztu eta urre-patroiaren ezarketaren eztabaida abiatu zen.

8.1.2. Gold Exchange Standard edo Urre-patroia (Def, Ondorioak (5), Urre-patroiaren historia (6))

  • Def: Diru-sistema bat da, non diruaren balioa (txanpon eta billeteen balioak) urre kopuru jakin bati buruzkoak diren. Sistema horretan, txanpon eta billete oro dagokion urrearekin truka daiteke nazioko Banku Zentralean.
  • Ondorioak: Diru-politikan sistemak dakartzan ondorioak zuzenak dira:
    • Diru-igorpen berri orok dagokion urrea izan behar du bere oinarrian.
    • Urre-patroiaren mendean, urrea erreferentzia nagusia da eta nazioarteko diru bilakatuko da horrela.
    • Aldi berean, inflazioa kontrolpean izateko mekanismo eraginkorra da, diru-igorpenak mugatuak baitira.
    • Hala ere, txanponak euren metalak adierazten zuten baliotik beherako gehiegizko diru-igorpenak bazituen bere arriskuak:
      • inflazioa sortzea.
      • Publikoaren txanpon horiekiko konfiantza galera ekar dezake, finantza krisialdi larriak eraginez.
    • Urre-patroiarekin, besteak beste, likidezia-arazoak ere sor daitezke eta estatuen diru-politikak aurrera eramaterakoan ahalmen handia galtzen dute, igorritako diruak gordetako urreari buruzkoa izan behar baitu.
  • Urre-patroiaren historia: Egun, ez dago herrialderik urre-patroia erabiltzen duenik bere diru-sisteman, baina XIX eta XX. mendeetan munduan nagusi izan den sistema izan da.
    • XIX. mendearen hasieran Britainia Handiak urre-patroia finkatu zuen, mende horretan zehar munduko herrialde gehienek bereganatuko zutena.
    • Urre-patroiak I. Mundu Gerrara arte iraungo zuen.
    • Munduko bi gerren bitartean, Gold Exchange Standard edo urre-truke patroia nagusitu zen: sistema honetan, billeteen atzean, urrea zegoen nagusiki, baina beste aktibo zenbaitekin batera (libera esterlinak eta dolarrak batez ere).
    • 1929ko kraxaren ondoren, sistemak porrot egin zuen. II. Mundu Gerra bukatzerakoan, Bretton Woodseko akordioen ondoren, urre-patroia jarraitzen zuen herrialde bakarra AEB izan zen eta beste herrialde guztientzat dolarra bihurtuko zen erreserbarako dibisa.
    • 1971n urre-patroia bertan behera utzi zuten AEB-etan ere eta 1973an hasitako krisialdi ekonomikoaren arrazoi nagusietako bat izango zen hori.
    • 1998an Suitza izan zen urre-patroia bertan behera utzi zuen azken herrialdea.

8.2. Diru motak

8.2.1. Salgai dirua eta diru fiduziarioa (Salgai-dirua (Def, Adibideak, Abantailak eta Desabantailak, Iraun zuena), Diru fiduziarioa (Def, Adibideak, Ezaugarri nagusi, Paper-dirua (3)))

  • Salgai-dirua
    • Balioa ondasun moduan duen erabileratik datorkion dirua da; hasieran truke-bitartekotzat erabili ziren baliabideak dira, bai salgai gisa bai diru-unitate gisa,  eta berezko balioa zuten.
    • Adibideak: antzinaroan gatza maiz erabiltzen zen diru moduan; urre eta zilarrezko txanponak ere XX. mendera arte erabili dira ordainketak egiteko eta balio-gordailu moduan; nazien kontzentrazio-esparruetan ere, zigarretak eta beste gaiak erabiltzen ziren truke-neurri gisa. Azienda, garagardoa, ardoa edo diamanteak dira beste adibide batzuk.
    • Salgai-diru horrek abantailak eta desabantailak zituen. Adibidez, azienda ezin da zatitu puska txikiagotan eta zaila zen trukatzen. Edo garagardoa eta ardoa erabiliz gero, baldintza batzuk behar dira posible izateko (neurri horretako ontzi bat izan, adibidez).
    • Urrea eta zilarra izan ziren XIX. mendera arte iraun zutenak, baina hauek ere… Haien eskaintza -eta beraz, balioa,- ezin zen aurreikusi, hobi berriak aurkitzearen baitan zegoen…
  • Diru fiduziarioa
    • Herrialde bakoitzeko banku zentralek zirkulazioan dagoen dirua kontrolatzearekin batera, diru-sistema ere egonkortu egin da, konfiantza bat dagoelako. Berezko balio eskasa izan arren, erakunde jaulkitzailearekiko konfiantzan onartzen den dirua da.
    • Adibidez, diru fiduziarioa dira txanpon eta billeteak; horien balioa estatuak bermatzen du, banku zentralen bitartez, berez diru paperak ez baitu baliorik; banku-gordailuak, txeke eta transferentzien bitartez besteak beste, ere diru fiduziarioa dira, bankuak ordainduko duelako ziurtasunean oinarritzen baitira.
    • Diruaren ezaugarri nagusia pertsonok dugun konfiantza da, denok onartutako truke-bitartekotzat erabiltzen dugulako. Diruak, orain, ez du baliorik salgai gisa eta ez dauka gordailututako salgaiekiko (urrea, adibidez) bihurgarritasunik.
    • Paper-dirua (3)
      • Salgai-diruarekin alderatuta abantaila asko du: Baliabide arina da, nahi bezala zatitu daiteke, erabil erraza, erraz gordetzeko modukoa…
      • Diru mota hori Ingalaterrako XVII. mendeko urregileen ohitura batetik sortu zen:
        • Bide-lapurrak hain ohikoak ziren garai hartan, beste pertsona batzuk objektu baliotsuak gordetzen eta zaintzen zituzten, kantitate baten truke.
        • Gordailugileek zerbait uzten zutenean jasotzeko, paperezko agiri bat jasotzen zuten, gero utzitakoa jaso ahal izateko.
        • Gainera, kantitate txiki bat ere ordainduko zuten zaintzagatik.
        • Denbora aurrera, gordailu kopurua hazten joan zen eta, beraz, agiri kopurua ere bai. Jendea, merkataritzan, paper horiekin hasi zen funtzionatzen eta ez zuten sekula gordeta zuten urrea ateratzen: papera gora eta papera behera.
      • Diru honek aurrekoarekin alderatuz, bazuen balio bat idatzita: 500, 10… Materialaren balioa antzekoa da, baina ordezkatzen duen balioa oso ezberdina!

8.2.2. Erabilera legaleko dirua, agirizko dirua eta banku dirua

    • Erabilera legaleko dirua legez hartzekodun batek ordainketa moduan onartu behar duen duen dirua da, ordainketarako uko egin ezin diezaiokeena. Historian, erabilera legaleko dirua herrialdeko txanponak eta billeteak izan dira.
    • Agirizko dirua txekez edo beste agiri batez ordainketa ziurtatzen duen agiria da, bereziki bankuko gordailu baten bermeaz.
    • Banku dirua banku gordailuetan dagoen diru guztia da.

8.2.3. Diru fisikoa eta diru digitala edo elektronikoa

    • Diru digitalak diru fisikoaren antzeko bereizgarriak ditu, baina haratago doa, une bereko transakzioak eta mugarik gabeko jabego transferentziak ahalbidetzen dituelako. Nahi izanez gero, komunitate batera muga daiteke, sare sozial batera o joku batera. XX. mendeko azken hamarkadetan bankuko gordailuak eta horien gaineko eragiketak informazio-teknologien bitartez antolatzen hasi ziren. Diru elektronikoak, mendearen bukaeran, berrikuntza nabarmena ekarri zuen: diru-balioa gailu elektronikoetan (txipa duten txartelen bitartez edo software egokia baliatuz online ordenagailuak baliatuz) gorde eta baliatzeko ekarri zuen, ordainketak diru elektroniko horren jaulkitzaileak ez diren pertsona eta erakundeei zuzenean egiteko aukera emanez. Erabilera legaleko diru-unitateetan neurtzen da.

8.2.3.1. Diru birtuala

    • Diru birtuala pertsona, talde edo erakunde batek asmatu eta kudeatutako dirua da, modu formal edo informalean komunitate baten baitan onartu eta erabilia.
    • Adibideak: beherapenak izan eta opariak jasotzeko paperezko kupoiak diru birtuala direla esan daiteke, egun diru birtual sistema gehienak digitalak badira ere. Kilometrotan erabiltzen dugun dirua ere birtuala da.

8.2.3.2. Kriptodirua

    • Kriptografia erabiliz online sortu, baliatu eta balidatu egiten den diru birtuala da. Kriptodiruaren sorrera publikoa eta gardena da eta inongo erakundek edo pertsonak ezin du diruaren sorrera mugatu edo azkartu, diruaren sistema era independentean loturiko hainbat ordenagailuk kudeatzen baitute. Lehenengo kriptodirua bitcoina izan zen, 2009an sortua, irekia eta bihurgarria. Bitcoin diru-sistema ez dago zentralizatuta eta ez dio inork kontrolik ezartzen.

8.3. Inflazioa

8.3.1. Inflazioa-Deflazioa

8.3.1.1. Inflazioa-Deflazioa (Def, Funtzionamendua, Neurketa, Azpiko inflazioa, Ondorioak (4))

  • Def: Ekonomia bateko prezioek oro har eta modu jarraituan gora egitea.
  • Funtzionamendua: Inflazio egoera batean, soldatak eta diru sarrerak maila berean gehitzen ez badira, familiek eta pertsonek ondasun eta zerbitzuak erosteko ahalmena galtzen dute, salneurriak igotzean moneta unitate bakoitzarekin ondasun eta zerbitzu gutxiago eskura baitaitezke.
  • Inflazioa neurtzeko, Kontsumorako Prezioen Indizea erabiltzen da. Indize horrek gehien kontsumitzen diren ondasun eta zerbitzuak biltzen ditu bere baitan eta prezioen maila orokorraren bilakaera erakusten du.
  • Batzuetan, energia eta landu gabeko elikagaiak ez dira kontutan izaten inflazioa kalkulatzeko, gai horien prezioak oso ezegonkorrak izaten baitira. Gai horiek baztertuz, kalkulatzen den inflazioari azpiko inflazioa deritzo.
  • Inflazioaren ondorioak
    • Espainian, langileen soldaten batez bestekoa inflazioaren arabera igotzen da, langileak erosteko ahalmenari euts diezaion (Europan, Espainian ez bezala, soldatak produktibitateari lotu ohi zaizkio).
      • Ekonomiaren egoera ona denean, enpresentzat mesedegarria izaten da;
      • baina, krisi-garaietan, guztiz alderantzizkoa gertatzen da: enpresek soldatak igo behar izaten dituzte, lehen baino gutxiago irabazita ere, eta, zenbaitetan, galerak izanda ere bai.
    • Paradoxa dirudien arren, soldatak ezinbestean igo beharrak enpresa itxiaraztea eragin dezake, eta, lan-baldintzak babestu beharrean, lanpostuak galtzea ekarri.
    • Erosteko ahalmena galtzea:
      • Kaltetuak: Pentsiodunak, Langileak, Aurreztaileak, Herrialdeko produktuak esportatzen dituzten enpresak…
      • Onuradunak:
        • Zordunak: Zorraren balioa kopuru finko bat izan ohi da. Diruaren balioak behera egiten badu, zorrarenak ere behera egingo du eta errazagoa izango da zorra ordaintzeko adostutako kopurua lortzea.
        • Estatua: Administrazio publikoak beti ordaintzen du kredituan. Zorra kitatzen ez duen artean, zor duen dirua galtzen ari da, inflazioa dela-eta.
        • Atzerriko produktuak inportatzen dituzten enpresek: Herrialde batean beste batean baino gehiago egiten badute gora prezioek abantailak izango dituzte atzerriko produktuek: bertako produktuen funtzio eta ezaugarri berberak dituen produktu bat eskuratu ahal izango da, baina merkeagoa.
    • Ziurgabetasuna

8.3.1.2. Deflazioa (Def, Baldintzak, Arazoak (3))

  • Def: Prezioen gutxitze jarraitu eta orokorra da. Aurkako terminoa inflazioa da; prezioen igotze jarraitu eta orokorra, alegia. Oro har, ekonomiako krisialdi eta atzeraldietan gertatzen da deflazioa, kontsumoaren eta inbertsioaren atzerakadak prezioen beherakada dakarrenean.
  • Baldintzak: Ondasun eta zerbitzuen prezioen gainbehera orokorra da, gutxienez denboran 6 hilez luzatzen dena. Horregatik, tarteka sektore jakin batean ematen diren prezioen jaitsierak ez dira deflaziotzat hartzen.
  • Prezioak jaistea ez da beti albiste positiboa:
    • Herritarrek diru gutxiago xahutuko dute, besteak beste, oinarrizko erosketak egiterakoan.
    • Gainera, beherako joera denboran luzatuz gero, testuinguru ekonomikoak okerrera egingo du. Jendeak merkeago erosteko itxaroten badu, eskaera-kopuruak behera egingo du; eskaerak gutxituta, enpresek gutxiago ekoiztuko dute eta, ondorioz, irabaziak izan beharrean, galerak izango dituzte; horrek soldatak jaistea eta kaleratzeak ugaritzea ekarriko du, baita langabezia-tasak gora egitea ere.
    • Gurpil zoroa ez da hor amaitzen. Kontsumoaren beherakadarekin batera BEZa ere jaitsiko da, hau da, diru gutxiago bilduko da zergen bitartez eta, beraz, administrazioek baliabide gutxiago izango dituzte gastu publikoan inbertitzeko.

8.3.2. Inflazioa neurtzea

8.3.2.1. KPI (Def, Funtzionamendua (5))

  • Definizioa: Kontsumo Prezioen Indizea. Batez besteko familia batek kontsumitzen dituen ondasunen prezioen batez besteko haztatua da (Haztatua: Familiek produktu jakin batean zer ehuneko gastatzen duen). Espainian, INEk kalkulatzen du.
  • Funtzionamendua:
    • Horretarako, oinarritzat hartzen den une batean, familiek kontsumitzen dituzten produktuen lagin bat osatzen da, erosketa-saskia izenekoa, familia guztien kontsumoaren adierazgarria izango dena, eta produktu horien prezioen jarraipena egiten da hilabetez hilabete.
    • Prezioak bateratu egiten dira eta indize bat kalkulatzen da, oinarri-urtean 100 balioa duena eta hortik aurrera oinarri horrekiko aldaketa adieraziko duena.
    • Indize orokorraz gainera, produktu motaren araberako prezioen bilakaera ere (elikagaiak, garraioa, arropa, …) kalkulatzen da.
    • KPIren bilakaera soldata, pentsio eta produktuen prezioak aldatzeko erreferentzia gisa erabiltzen da maiz; izan ere, Kontsumorako Prezioen Indizea zenbat igo, halako igoera izan beharko lukete ere soldata eta pentsioek erosteko ahalmena mantentzeko.
    • Gehienetan, estatistika ofizialaz arduratzen diren gobernu-erakundeen ardurapean dago KPI indizearen eraketa.

8.3.2.2. INE (3)

  • Espainiako Estatistika Institutua (jatorrizko izena, gaztelaniaz, Instituto Nacional de Estadística) Espainiako erakunde estatistiko ofizial nagusia da.
  • 1945ean sortu zen ofizialki eta geroztik Estatuko errolda eta beste estatistika ofizial nagusiak biltzea eta zerbitzu estatistikoak koordinatzea eta ikuskatzea du helburu. Espainiako Ekonomia eta Lehiakortasun Ministerioaren erakunde autonomoa da eta Madrilen du egoitza nagusia. Espainiako probintziako hiriburu guztietan ere delegazioak ditu.
  • Erosketa-saskia deritzona egiten du, hau da, oinarrizko kontsumo talde bakoitzean adierazgarriak diren produktuak hautatzen ditu. Inkesta bidez egin ohi du eta KPI kalkulatzeko balio du.

7. gaia: Estatuaren eginkizuna eta zerga-politika

9. gaia: Finantza-sistema eta Burtsa

 

Erantzunak itxita daude.

 
%d bloggers like this: