RSS

1. gaia

Antzinako Erregimenaren krisialdia (1808-18014) – Cadizko Gorteak eta 1812ko konstituzioa

1.1 Espainiako monarkiaren ezaugarriak Lege Zaharrean

1.1.1 Lege Zaharra (Def (2), Testuingurua (7), Absolutismoa (6))

Definizioa

  • Iraultzaile frantsesek erabili zuten 1789. urte aurreko instituzioak aipatzeko, eta hitz gutxiesgarria zen, mundu berri eta politika berri bat hartzen ari baitzen zaharraren lekuan.
  • Gaur egun, Antzinako Erregimenera biltzen ditugu iraultzen (iraultza burgesa zein industrialaren) aurreko Europan eman ziren demografia, ekonomia, politika, gizarte eta mentalitate egiturak, kronologikoki XVI. eta XVIII. mendeen artera luzatzen den aroa.

Testuingurua

  • Aro Modernoan hasi zen monarkien gobernu era da.
  • Erregea, Jainkoaren lurreko ordezkaria zen eta haren aurrean bakarrik erantzun beharko zuen.
  • Erregearen mugarik gabeko boterea: Aginte guztiak zituen. Legeak egiten zituen eta justizi mota guztien oinarria zen, zeregin hori tribunalei uzten zien arren. Administrazioko arlo guztietan bera zen nagusia. Gastuak berak erabakitzen zituen eta zergak ere bere izenean biltzen ziren.
  • Praktikan, ordea, monarkiaren erabaki batzuk ordezkarien organoek eta beste botere-erakunde batzuek, lan korporazioek (merkatarien eta artisauen instituzio korporatiboek) eta nobleen taldeek eta Elizak, esaterako, baldintzatzen zituzten zenbaitetan.
  • Lege Zaharra eta absolutismoaren aurreko burgesiaren oposizioa 1688an, ingeles iraultzan gauzatu zen, erregearen boterea mugatuz eta errege parlamentario bihurtuz.
  • 1789an, Frantziako Iraultzak oraindik gehiago mugatu zuen eta subiranotasuna herrian jarri zuen, parlamentuan eta gobernuan ordezkariak jarriz.
  • Espainian, Karlos IV.aren erregealdian Erregimen Zaharrak krisialdi sakona izan zuen eta horrek sartu zuen Espainia Aro Garaikidean. Erreformen bidez aldatzen saiatu ziren, baina erroak ez ziren ia aldatu (estamentuak, jabetza gutxiren esku, herritar gehienak politikatik kanpo…). Konbentzioko gerra eta Independentziako gerra jasan zituen eta Frantziako Iraultzaren aldeko talde batzuek Erregimen Zaharra behin betiko baztertu nahi izan zuten 1812an Cadizko Konstituzio liberala idatziz.

Absolutismoa

  1. Monarkia absolutua: Erregeak du botere guztia, baina zenbaitetan Nobleziak eta Elizak mugatzen du.
  2. Elizak hamarrenak eta beste zenbait zerga biltzen ditu. Botere hau mugatzea izango da erreformatzaileen helburuetako bat. Gainera Espainian Inkisizioak indar handia zuen.
  3. Estamentu aldaezinak: nobleak, kleroa eta hirugarren estatua (27. orrian hobeto luzatuta dago puntu hau)
  4. Ekonomia nekazaritzanoinarritzen zen. Lurra ez galtzearren nobleek lotuak zituzten bere jabetzak (amortizatuak) eta lurrak ezin ziren erosi edo saldu. Erreformistek biziki saiatu ziren hau aldatzen. Burdingintza zaharra kinka larrian jarriko zaigu, Suediako lehian duelarik.
  5. Burgesiakez du botere politikorik eta oso haserre dago.
  6. Feudalismotik kapitalismoranzko pausoa eman zen eta burgesiak, gero eta indar gehiagoz, bere lekua eskatzen du.

1.1.2 Espainiar monarkia XVI. mendetik XVIII. mendera arte

Bi errege etxeren (dinastiaren) esku egon zen Espainiako koroa: Austria eta Borbon etxeen esku.


1.1.2.1 Austriatarren monarkia (XVI-XVII. mendeak) (Errege-Erregina Katolikoak, Karlos I.a Gaztelakoa eta V.a Alemaniakoa,  Filipe II.a, Estatuaren egitura, 2 joerak, Arazoa, Olivaresko kondedukea, Europa)

Errege-Erregina Katolikoen (Fernando eta Isabelen) arteko ezkontzaren bidez, Aragoikoeta Gaztelako koroek bat egin eta Nafarroa konkistatu ondoren (1512), hainbat erresumak osatutako eraikin politikoaren isla zen monarkia hispaniarra. Horrek guztiak ez zuen estatu “nazional” bateratua ekarri eta erresuma horiek beren antolakuntza administratibo eta politiko anitzari eusten zioten lurraldeak ziren.

Austriatarren dinastia berriak Karlos I.aren (V.a Alemaniakoaren) bidez jaso zituen oinordetzan Gaztelako, Aragoiko eta Nafarroako koroak.

XVI. mende amaieran gauzatu zen penintsulako lau koroen batasuna, Filipe II.aren garaian, aipatutako hiruei  Portugalekoa batu baitzitzaien.

Estatuaren egiturari dagokionez, Austriatarren garaian itxuratu zen kontseiluetan eta erregeordetzatan oinarrituriko gobernu sistema bat. Ministerialak ziren kontseiluez gain (Estatua, Gerra, Hazienda) lurralde kontseiluak sortu ziren (Gaztela, Aragoi, Indiak, Italia, Portugal, Flandes) erregeordearekin koordinaturik erresuma ezberdinen gobernuaz arduratzeko. Gobernu sistema honek aldaketa garrantzitsuak ezagutuko ditu XVII. mendean Austria txikien (Filipe III.a, Filipe IV.a eta Karlos II.a) erregealdietan balidoen figura agertzearekin.

Hasiera hasieratik bi joera argi agertu ziren. Alde batetik, monarkia ez absolutista, paktista eta federala mantendu nahi zutenen joerakoak zeuden eta kanpoaldeko erresumetan zen nagusi (Aragoiko Koroa, Portugal, Herbehereak…). Bestaldetik, joera erdirakoia, batasunera erakarritako monarkiaren aldekoak bultzatuta. Joera honetako ordezkari argienak Gaztelako noble batzuk ziren (Albako dukea, Olivaresko Konde-Dukea…).

Zein da arazoa? Espainiar inperioa mantentzeko beharrezkoa zen ahalegin fiskal eta militarra gehienbat Gaztelako petxeroen bizkar egon zen, erresumen arteko lege eta erakunde ezberdintasunak egoerari aurre egiteko gai izan zitekeen ekintza fiskal eta militar bateratua galarazten baitzuen.

Filipe IV.aren garaian (1621-1665), Koroak ordura arteko krisirik handiena nozitu zuen; krisi hori erregearen balidoak, Olivaresko konde-dukeak, antolaturiko barne-politikak eragin zuen. Beraren asmoa Armen Batasuna  eratzea izan zen, penintsulako erresuma guztiek Europako kanpaina militarretarako dirua eta soldaduak eman zitzaten; asmo horren azpian estatuaren zentralismoaren ideia zegoen. Saio honek Kataluniako eta Portugaleko matxinadak eragin zituen 1640an. Portugalgo matxinadak lurralde haren independentzia ekarri zuen.

Saioak huts egin arren, ondotik etorri ziren erregeek boterea beren eskuetan edukitzeko nahiari eutsi zioten eta indarrik gabe uzten saiatu ziren tokian tokiko autogobernuzko erakundeak.

Erregearen boterea mugatzearen inguruko gatazka hau Europako beste alde batzuetan ere gertatzen ari zen. Horren adibide garbia da Erresuma Batuko absolutisten eta parlamentarismoaren aldekoen arteko gerra zibila, XVII. mendean. Parlamentarismoaren aldekoak, Legebiltzarrak erregearen botereari muga jarri behar ziola defendatzen zutenak alegia, izan ziren garaile.

1.1.2.2 Borbondarren monarkia (XVIII. mendetik aurrera) (Austria-Borbon, Zentralismoa, Salbuespena, Monarkia administratiboa,  Administrazioa, Floridablancako kondea)

Austria → Borbon: 1700. urtean hil zen semerik gabe Karlos II.a, Austriako etxeak Espainian izan zuen azken erregea. Errege-aulkia okupatzeko bi hautagai aurkeztu izanak (Karlos artxidukea, austriarra, eta Filipe dukea, Frantziako errege-etxekoa) Erregetzarako Gerra (1700-1713) piztarazi zuen hautagai bakoitzaren aldekoen artean. Filipe V.a izan zen garaile eta bera izan zen Espainiako borbondarretan lehena.

Zentralismoa: Haren garaipenaren ondorioz, aldaketa garrantzitsuak egin ziren gobernuaren barne-egituretan eta administrazioaren antolakuntzan. Errege berriak, garaipenaz baliatuta, aurreko mendean huts egin zuen prozesu zentralizatzaileari ekin zion. Hartara, Aragoiko Koroaren barneko (Aragoi, Katalunia, Valentzia eta Mallorka) instituzio publikoak kentzeko dekretu batzuk aldarrikatu zituen, Oin Berrirako Dekretuak, lurralde haiek austriatarren hautagaien alde jokatu zutelako. Dekretu horien bidez berritu eta bateratu nahi izan ziren gobernu-legeak eta ohiturak.

Gaztelako legeak erabili ziren gobernua antolatzeko eta, ondorioz, “gaztelautu” egin zen monarkia. Aragoi, Katalunia eta Mallorkan deuseztatu egin zen haien “konstituzio” historikoa.

Salbuespena: Euskal lurraldeak, aitzitik, hautagai borbondarraren alde agertu ziren eta horrexegatik errespetatu zituzten Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako Batzar Nagusiak eta Nafarroako Gorteak.

Monarkia administratiboa: Borbon etxeko erregeek sortu zuten monarkia eredu berri hau. Aurreko mendeetan kontseilu batzuen (Gaztelako Kontseilua, Aragoiko Kontseilua…) laguntzaz gobernatzen zuen erregeak: gerora, bulego-idazkaritzak, hau da, egungo ministerioen aurrekoak sortu zituen. Monarkia eredu berriak (monarkia administratiboa izenez ezagutzen dena) lurralde eta probintzien mugak zehaztunahi zituen, gobernu eta administrazio zentralistago berri bat  ezartzeko. Penintsularen barneko erresuma eta probintziek intendenteak, gobernuaren ordezkariak alegia, zituzten postu gorenean eta gobernu-arazo guztiez arduratzen zen pertsona hori, finantza aferez batez ere.

Floridablancako kondea: 1785ean estatuko lurrak molde bakar baten arabera banatzeko proposamena egin zuen. Haren arabera 40 probintziatan banatuko zen Espainia, baina ez zuen nahaste egoera hobetzeko balio izan.

1.1.2.3 Monarkia Absolutuaren ezaugarriak (5)

  1. Erregearen botereak jainkozko jatorria du.
  2. Erregearen boterea absolutua da eta botere guztiak biltzen ditu: legegilea, betearazlea eta judiziala. Erregeak ez dauka legeak bete beharrik, bere boterea legearen gainetik baitago.
  3. Subiranotasuna erregeari dagokio eta bere kolaboratzaileak jarri eta kendu egiten ditu, kontsultarako bakarrik erabiliz.
  4. Estatua koroaren jabegoa da.
  5. Lurralde administrazioa jaun erregimenaren menpe dago eta kleroak eta nobleziak estatuari dagozkion botere batzuk dituzte.

1.1.3 Egitura soziala: Biztanleak, gizartea eta gatazka

1.1.3.1 Demografia (2 kte, Europa, Euskal Herria)

Bi konstante agertzen dira:

  • Jaiotza-tasa handia
  • Heriotza-tasa handia, haurrena batez ere.

Europa: Europa guztian zehar egin zuen gora biztanleen kopuruak. Hirietan hazkunde itzela izan zen.

Euskal Herria: Hemen ere gora egin zuen biztanleen kopuruak; hala eta guztiz ere, ez zen Atlantikoko itsasbazterrean sortu zirenen adinako hirigunerik osatu, Amsterdam bezalakorik esaterako.

1.1.3.2 Desberdintasunak

Biztanle-kopuruaren hazkunde hauek ez ziren berdinak izan lurralde eta maila guztietan. Hiriguneak landa eta nekazaritza eremuetako herriak baino bizkorrago hazten ziren.

XVII. mendean krisialdi bat izan zen izurri bubonikoaren ondorioz. Ondorio larriak izan zituen Araban eta Nafarroan; kostaldean, berriz, biztanle-kopuruak bereari eutsi eta, gainera, gora egin zuen.

XVIII. mendean orokorra izan zen, berriro ere, biztanle-kopuruaren hazkundea.

  • Nafarroan eta Araban demografia joerak Lege Zaharreko ezaugarriak zituen. Aldiz, kostaldean asko hazi zen.
  • Emigranteek Espainiak munduan barrena zituen kolonietara eta hiriguneetara jotzen zuten.
  • Bizi itxaropena gero eta handiagoa zen eta, beraz, zahartzeko joera zuen biztanleen multzoak.
  • Nekazaritza alorreko produktibitateak goia jo zuen. Ez zen jarduera berririk eta herritarrek hazkundearen erritmoa moteldu zuten, jaiotzak eta ezkontzak kontrolatuta. Ezkontzen ziren emakumeen batez besteko adina gero eta altuagoa izaten hasi zen.

1.1.3.3 Familia egituren funtsezko ezaugarriak (3)

  • Ahaidetasun zabala: senar-emazteak beren seme-alabekin eta beste senideekin edo senar-emazteekin bizi ziren. Txikiagoak ziren Gaztelako familiaren egitura  eta neurria.
  • Etxekoen kide kopuru handia etxebizitza bakoitzean, nekazaritza-lurraldetako etxeetan bereziki.
  • Gurasoek oinordekoa izendatzeko askatasuna zuten eta ondarearen zatiezintasuna ohikoa zen familia-buruaren agintaritza sendotzeko xedez. Normalean, maiorazkoa[10] errespetatzen zen. Oinordekotzarik gabe geratzen ziren beste anai-arrebek emigratu beharrean izaten ziren, edo etxean betikoz ezkongabe geratu, familia-buruaren esanetara.

1.1.3.4 Pribilegioetan oinarritutako gizartea

Gizarte Estamentala: Estamentu aldaezinetan banatuta zegoen gizartea (noblezia, kleroa eta hirugarren estatua). Gizarte ordena hau pribilegioan eta indarkerian oinarritu zen hierarkia jakin bat eratzeko, eta bi estamentu zeharo antagonikoak osatzen zituzten nobleek batetik, eta hirugarren estatuak, bestetik. Nobleek eta kleroak, pribilegiodunak ziren aldetik, ez zituzten zergak ordaintzen, nekazariei zergak ezar ziezazkieten, eta nobleei gordetzen zitzaizkien ardura politiko eta militarreko postuak.

1.1.3.5 Estamentuak: (Noblezia (5), Kleroa (5), Hirugarren Estatua (2))

Noblezia

  • Sortzez edo erregearen izendapenazizan ezik, ez zen nobleen maila erdiesten. Estamentu honetako kideen artean tituludunak, zaldunak eta kapare edo “hidalgo” soilak bereizten ziren.
    • Tituludunak ziren kondeak, markesak eta dukeak. Bere artean “Espainiako Handiak” (25en bat) zeuden, hots, jabe handiak eta aberatsak. Egoera honek nobleziaren barne ohore bereziak izateko eskubidea ematen zien.
    • Zaldunak ziren hiribilduetan etxe armarridunen jabeak. Hiriko oligarkiako kideak ziren.
    • Kapare soilak izenekoek osatzen zuten nobleen artean maila apalena. Asko ziren iparraldean.
  • Gipuzkoan eta Bizkaian, bertakoak zirela egiazta zezaketen guztiek noble-izaera zuten eta monarkia ezarri berriaren burokrazian lan egiteko eta postuak okupatzeko ahalmena zuten.
  • Nobleziak, kleroak bezala, errenta ugari zekarkien lurralde-jabego handien gozamena zuen.
  • Gainera noble askok, bai errege-kontzesioz bai usurpazioz, jaurgo juridiszionala zeukaten. Beren jaurgo barruan zeuden lurraldeetan, epaitzeko, zigortzeko, zergak kobratzeko eskubidea zuten, guztia erregearen boterearen ahalmenetik at.
  • Familia nobleen jabegoaren zatiketa eragozteko, arriskua aldendu nahirik, XVI. mende hasieran maiorazkoa erakundearen bidez ondasunak noble-etxeari atxikitzea lortu zuten. Horrela ondasunak belaunaldi batetik bestera oso-osorik pasatuko dira eta maiorazkoaren tituludunak osotasunean gozatu ahal izango ditu, hori bai, saldu edo banatu gabe.

Kleroa

  • Kleroak, jaiotzaz lortzen ez den estamentu bakarra, era batean edo bestean Elizaren zerbitzuan dauden pertsona guztiak hartzen ditu barne: apaizak, fraide, moja… Arlo espiritualaren arduraz gain, beste hainbat eginkizun hartzen zituen, hala nola hezkuntza edo gaixo edo behartsuak zaintzea. Horrela egiten zaigu ulergarri kleroak Antzinako Erregimenean zuen garrantzia.
  • Estamentu honen barnean, alde batetik, klero erregularra (abade/abadesa edo priore/Ama Nagusi baten agintepean monasterio edo komentuetan bizi diren ordena erlijioso ugariak) eta klero sekularra (apaizak) berezi behar ditugu.
  • Elizako goi karguak (apezpikuak, abadeak…) familiaren ondarerik eta titulurik jaso ez zuten nobleen oinordekoek osatzen zuten gehienetan. Behe-kleroa (apaiz, fraide eta mojen gehiengoa) jatorriz hirugarren estatukoa zen.
  • Kleroak bere zerga propioak (hamarrena) ezartzeko eta kobratzeko zuen ahalmenaz gain, lege eta auzitegi bereziak zituen, botere politikoarekiko autonomia-maila handia ematen ziotelarik. Ordainetan Elizak botere legitimazio funtzioa beteko du (“tronua eta aldarearen arteko aliantza”).
  • Elizaren ondasunak, zerga ordaintzetik salbu egoteaz gain, “eliz amortizazioaren bidez” babestuta zeuden, hau da, merkatutik kanpo zeuden (esku hilak).

Hirugarren Estatua

  • Estatu laua ere deitzen zaio. Noblezia edo kleroaren partaide ez zirenek osatzen zuten. Pribilegiorik ez izateaz gain, zergak ordaindu behar zituzten (petxeroak) eta ez zuten botere politikoan esku hartzerik.
  • Oso estamentu heterogeneoa zen eta bere barnean alde handiak zeuden ekonomia-mailan: hirietako burgesia (ekonomiaren esparruan gero eta indartsuagoa), artisauak, nekazariak (populazioaren gehiengoa) eta, azkenik, gizarte-maila beherenean zeuden marjinatuak.

1.1.3.6 Beste bereizketa batzuk (5)

  • Gizarte sarea ez zen soilik estamentu pribilegiodunen eta pribilegio gabeen arteko bereizketaren arabera antolatzen: odolaren garbitasuna, sexua, aberastasuna, lanbidea edo agintea bezalako alderdiek garrantzi handia izan zuten era berean Erregimen Zaharreko gizarteko kideen artean desberdintasunak zehazteko orduan. Bestalde, aberasteko aukerak sortu ziren Ameriketako kolonietan, Europako gerretan eta merkataritzan.
  • Odolaren garbitasunaren arabera ezartzen zen gizarte-bereizketa garrantzitsua zen mende hauetan. Burokraziako edo beste instituzio bateko karguak bete ahal izateko odol garbia exijitzen zen, hau da, herritarrek bere jatorria frogatu behar zuten arbasoen artean judu edo musulmanik ez zutela argi eta garbi gera zedin. Horregatik ziren hain estimagarriak “bizkaitarrak” (noble izaera zutelako).
  • Sexuen arteko desberdintasunei dagokienez, emakumearen funtzioa etxearen esparrura mugatzen zen (bertan familiaburu gizonezkoa zen) eta bere zeregin nagusia, berriz, umeak izatea zen. Herri xeheko emakumeek lan egin behar izaten zuten ogia irabazteko. Oso altua zen erroldetan alargunen kopurua, izan ere, multzo horretara biltzen baitziren ezkongabe emantzipatuak, senarrak Ameriketan zituzten gaizki-ezkonduak edo benetan alargun txiroak zirenak.
  • Petxeroak edo Plebeioak:  Herritar gehienak ziren multzo honetakoak; petxak edo zergak ordaintzen zituztenak.
  • Gizarte maila beherenean zeuden marjinatuak: etxean eta hiriguneetako artisautzan eskulan merke gisa erabiltzen ziren esklabo beltzak eta berberiarrak.

1.1.3.7 Gizarte estamentalaren ezaugarriak (5)

  • Gelditasuna eta egitura itxia. Aldaketa gutxi zegoen eta ez zioten populazioaren gehiengoari eragiten. Egoera soziala heredatu egiten zen; askotan, lanbidea ere bai.
  • Gizabanakoaren integrazio handia esparru kolektiboetan. Gizabanakoaren bizitza (hau da, lanaren, moralaren, afektibitatearen… esparruak) gremioak, elizak, familiak… bideratuta zeuden. Familia oinarrizko zelula dugu, mendetasun bikoitz batean oinarriturik:
    • Seme-alabek aitarekiko dutena.
    • Emaztearena (senarrarekiko).
  • Desberdintasun sozial handiak (jaiotzetik).
  • Konformismoa. Nola uler daiteke etsipen soziala? Puntu honetan Elizaren papera aipatu behar dugu berriro: botere politikoaren eta ordena sozialaren legitimazio funtzioa, hain zuzen. Lehen esan bezala, gizarte hauen ezaugarri nagusietako bat erlijiotasuna eta Elizaren boterea dugu. Elizak bizitzaren alor guztia ukitzen zituen: esparru morala, hezkuntza, laguntza soziala…
  • Gizarte-gatazkak. Antzinako erregimenean gatazka eta altxamendu ugari gertatu ziren eta eragileak honako hauek izan ziren:
    • XVII. mendean, zergen eta zentralismoaren aurka (Bizkaia, Portugal, Katalunian…).
    • XVIII. mendean, gatazka handiak eragin zituen oinarrizko elikagaien garestitasunak (1766).
    • Altxamendu hauei matxinada izena ematen zitzaien Euskal Herrian (matxino esaten zitzaion burdinoletako langileari eta hedaduraz, artisau, jornalari eta laborariei) eta matxinada horien bidez herritar xehearen eta politika mailako partehartze mota bat gorpuztu zen. Hauen adibide bat Zamakolada da.

1.1.3.8 Zamakolada

Zamacolak Puerto de la Paz izeneko merkataritza-hiri berria sortzeko asmoa azaldu zuen.

  • Jauntxoen ustez, hiri berriak Bilboko merkataritzari egingo zion kalte, portu berriak situazio hobea baitzuen.
  • Aitzakia hau erabili zuten Bilboko jauntxoek herria matxinatzeko. Trukean gobernu zentralari kontribuzio armatu bat egin beharko zion, hau da, Bizkaiko gazteak armada zentralari eskaintzeko konpromisoa hartu zuen.
  • Matxinada piztu zen, foruen aurka zihoan aitzakiaz.
  • Erregearen armadak eman zion amaia gatazkari. Urkatu zituen buruzagiak eta salbuespen egoeran ezarri zen foru-instituzioen jarduna.
  • Puerto de la Paz ez zen egin.

1.1.4 Egitura ekonomikoa Lege Zaharrean eta bere mugak

1.1.4.1 Nekazaritza (4)

  • Ekonomia nekazaritzan oinarritzen zen, aberastasun-iturri nagusia baitzen hura. Lur-jabetzak bermatzen zuen aberastasuna. Espainiako jabeen %60 noblezia, kleroa eta udalerrien esku zeuden.
  • Lurrak ez galtzearren nobleek lotuak zituzten beren jabetzak (maiorazkoa) eta lotura horren arabera lurra ezin zen ez erosi ez saldu, hau da, noble lurjabeak erabili bai, baina ezin zituzten beren lurrak saldu, oinordekoak ondasunak zatitu gabe jarauntsi behar zituelako.
  • XVIII. mendean zehar Europako iparraldean nekazaritzaren iraultza gertatu zen, nekazaritza intentsiboa eta abeltzaintza konbinatu eta gero (Norfolk/Mixed Farming sistemak). Europako hegoaldean, berriz, nekazaritza-molde zaharkituaren iraupenaz hitz egin behar dugu (lugorria, ekoizpenaren maila eskasa…).

XVIII. mende hasieran ezagutu zen hedapena, goldatze berri edo “luberrien” bidez, ez zen gai izan hazkunde demografikoari eusteko, behin eta berriro iraupenezko krisialdiek eztanda egiten zutelarik.

  • Mende bukaeran, ekonomia suspertu nahirik, ilustratuek bideratutako erreformek lurren zirkulazio aske bat ezartzea zuten helburu, hots, lurrak erosteko eta saltzeko aukerari bidea eman nahi zioten. Lurrak salerosteko beharrezkoa zen legeak aldatzea eta desamortizazio-prozesua abiatzea. Desamortizazioa XIX. mendeko espainiar liberalen neurri enblematikoetako bat izango da.
    • Godoy ministroak lurra liberalizatzearen aldeko politikari ekin eta saldu egin ziren Elizaren ondasun batzuk.
    • Independentziako Gerran zehar, gastuei aurre egitearren, udalerriek saldu egin zituzten beren herri.-lurrak.
    • Dirudunek erosi zituzten lur horiek.

1.1.4.2 Nekazaritza Euskal Herrian (Oinarria, Artoa)

Oinarria: Euskal Herriko Kantauri aldean (itsasaldeko herrialdeak) baserria zen oinarrizko ekoizpen-unitatea eta lantzen ziren labore nagusiak garia eta artoa. Baserri gehienak maizterrek ustiatzen zituzten eta lugorria praktikatzen zen.

Artoaren Iraultza: Aldaketa garrantzitsu bat bideratu zen artoa ereiten hasi zenean. XVI. mendean Amerikatik ekarri eta XVII. mendean haren produkzioak maila gorena lortu zuelarik. Hasiera batean azienda elikatzeko erabili zen artoa, baina gizakien elikadura-iturri bihurtu zen geroago. Artogintza garigintzaren osagarri ezin hobea zen, lurrak etengabe landu baitzitezkeen modu horretan (garia/artoa txandakatuz). Bestalde, sagastien eremuak hartu zituzten laborantza lurrek.

Honek aldaketa latzak eragingo ditu euskaldunen ohituretan. Orain arte baserri bakoitzean sagardoa egiten da eta auzokideak txandaka biltzen dira batean edo bestean. Sagastien tokian artasoroak jartzean, sagardorik gabe geratuko dira baserritarrak eta Errioxako ardoaz ordezkatuko dute. Ez da, jada, baserriz baserri dastatuko, toki konkretu batean baizik: taberna orokortuko da euskal herrietan.

1.1.4.3 Industria (Non, Gremioak, Arazoa, Borbondarren bultzada, Siderurgia, EH(2))

Non: Artisautza mailako produkzioa zen nagusi. Jarduera “industrialak” artisau-tailer txikietan burutzen ziren eta tokiko eskaerari erantzuten zioten. Ingurune hurbilean aurki zitezkeen lehengaiak erabiliz, tailer txiki eta gutxi mekanizatu hauetan garrantzitsuena artisauak bere ofizioan zuen abilezia zen, energia eta teknologiaren erabilpena oso eskasa baitzen.

Gremioak: Maisu artisauak gremioetan elkartzen ziren eta prozesu osoa kontrolatzen zuten, bai ofizialak maisu bihurtzea, bai produktuaren lantze prozesua… Era horretan, gremioak ezarritako kalitate eta prezioak errespetatuz, tailer bakoitzari arazo handirik gabe irauteko aukera eskaini nahi izan zitzaion, prezio eta kalitate berdintsuak eskaintzen zituzten gremio bereko beste tailerren konpetentziaren aurrean irauteko aukera, hain zuzen. Gremio-sistema honen egitura itxia eta askatasunik gabekoak ezinezkoa egiten zuen sektorearen hobekuntza ekar zezakeen edozein berrikuntza.

Arazoa: Espainiar monarkiaren premia fiskalak, industriaren garapena oztopatzen zuen, nahiago baitzuen Gaztelako artilearen esportazioa zamapetzen zuten zergak eskuratzea, ehungintza  lehiakor bat garatzea baino. Artilearen industria, batez ere, Gaztelako hirietan kokatzen zen (Segovia, Avila…).

Borbondarren dinastia berriak jarduera industriala bultzatzeko neurri batzuk hartu zituen. Zenbait erabaki protekzionistaz gain, errege manufakturak izeneko enpresak sortu zituen. Kalitate handiko produktuak izan arren, prezioak ez ziren konpetitiboak, eta produkzioaren kostuak salmentatik lortutako irabaziak baino handiagoak ziren.

Siderurgia (burdingintza) euskal probintzietan eta Katalunian egokitu zen eta antzeko teknikak erabiltzen ziren: bai euskal burdinolak bai Kataluniako fargak basoen eta ibaien inguruan kokatzen ziren eta produkzio hark nahikoa kalitatea zuen.

EH

  • Euskal burdingintza zaharrak langile ugari bildu zituen. Bizkaian eta Gipuzkoan, nekazaritza-produktuaren antzeko balioa izan zuen, benetan harrigarria hori Erregimen Zaharreko egitura ekonomikoan. Burdinola izan zen burdina egiteko erabili zen teknika, eta Somorrostroko eta Trianoko mendietatik eta Legazpiko eta Bera-Lesakako meategietatik ateratako burdina mearen kalitate bikainaz baliatu ziren.
  • XVIII. mende amaieran Euskal Herrian lantzen zen burdina baztertzen hasi ziren Europako, kolonietako eta, areago,  Espainiako barne-merkatuetatik, Suediatik ekartzen zena merkeagoa zelako. Burdina lantzeko teknologia zaharkitua zegoen eta ontziola handiek ere ez zuten, jada, lanik eskaintzen.

1.1.4.4  Merkataritza (Barne merkataritza (2), Nazioarteko merkataritza (4))

Barne merkataritza

  • Elkartrukeen bolumen urriaz hitz egin behar dugu, Erregimen Zaharreko jarduera nagusia autokontsumoa lortzera (ez merkatura) zuzenduriko nekazaritza baitzen. Ez zen merkatuan saldu beharreko soberakinik sortzen. Gainera, oztopo ugari zegoen:  barne aduanak, garraio-sare desegoki bat…
  • 1765eko Errege-Aginduak laboreen merkataritzaren eta oinarrizko ondasunen prezioaren liberalizazioa xedatu zuen. Neurri haren eraginez, laboreen barne-merkataritza bizkortu zen eta eskualdeko azokak antolatu ziren. Horiexek izan ziren nazio-merkatu baten alde egin ziren lehen urratsak.

Nazioarteko merkataritza

  • Europarekin mantentzen zen merkataritza harremana lehengaien esportazioan eta produktu landuen inportazioan oinarritzen zen. Hortik sortutako merkataritzako defizita orekatzeko amerikar koloniek bidalitako metal preziatu eta produktu kolonialak erabili behar ziren.
  • Mende hauetan atlantiar merkataritzak (Erresuma Batua, Flandes, Baltiko…) hartu zuen nagusigoa eta testuinguru horretan gertatu zen Bilboko portuaren hazkundea, Ipar Europara esportatzen zen Gaztelako artilearen merkataritza ia erabat monopolizatuz. Bilboko Kontsulatua izan zen merkataritza-erakunde nagusia.
  • Merkataritza koloniari dagokionez, Sevillak lehendabizi eta Cadizek gero izan zuten Amerikako merkataritzaren monopolioa. XVIII. mendean esparru zehatzak kontrolatzen zituzten elkarte edo konpainia pribilegiatuak sortu ziren, hauen artean Caracaseko Errege Konpainia Gipuzkoarra (1728). Azken honek kakaoaren merkataritzaren monopolioa zeukan Caracasekin eta Gipuzkoan Ameriketara bidaltzeko ekoizten ziren ondasun guztien esportazioa bideratu zuten.
  • 1778an Amerikako koloniekiko merkataritzaren liberazioa xedatu zen. Une horretatik aurrera Bartzelona eta, hedaduraz, Katalunia, probetxu ateratzen hasi zitzaion liberalizazio horri. Erregeak Amerikako koloniekiko merkataritzaren liberalizazioa xedatu zuenean, Kantauriko kostaldean ere Coruñako eta Santanderreko portuak berrantolatu ziren. Neurri honek onura handiak ekarri zizkien portu horiei eta gora egin zuen hango merkataritzak. Baina erabat geldiarazi zuen merkataritza-jarduera hura 1796. urtean Erresuma Batuaren aurkako gerrak.

1.2. Ilustrazioa: Tolerantzia eta pentsamolde berriak

1.2.1 Ilustrazioa (Def eta terminologia, Kritika (2), Hedapena)

Definizioa eta terminologia: XVIII. mendeko Europan garatu zen kultur eta filosofia mugimendua; “Argien Mendea” ere esaten zaio, gizateria ilunpetik arrazoiaren bidez askatzea (“argitzea”) eta gizakiaren zoriona bilatzea baitzuen helburu.

Ilustratuek Antzinako Erregimenari, bere antolamendu ekonomiko, politiko eta sozialari, kritika gogorrak egin zizkioten:

Pentsamendu politiko eta sozialean

Montesquieu

  • Legeen izpirituaz.
  • Absolutismoa kritikatu zuen.
  • Botere banaketan oinarritutako monarkia parlamentarioaren proposamena egin zuen.

Rousseau

  • Kontratu soziala.
  • Politika mailan, nazio-subiranotasuna eta sistema demokratikoaren defentsa egin zuen.
  • Gizarte mailan, berdintasun printzipioa eta gizarte estamentalaren kritika bultzatu zituen.

Voltaire

  • Fanatismoa eta erlijio-intolerantzia kritikatu zituen.

Pentsamendu ekonomikoa: Fisiokrazia eta liberalismo ekonomikoa

  • Liberalismo ekonomikoa edo librekanbismoa Adam Smithek bultzaturiko teoria da. Honen arabera, ekonomia eskaintza-eskaria legearen joko librean utzi behar da. Estatuak, beraz, ez du esku hartu behar ekonomian.

Ideia hauek hedatzeko tresna: Diderot eta D´Alembert-en Entziklopedia.

1.2.2 Despotismo ilustratua (Zer da?, Lema, Eginkizunak (5), Iritziak, Non, Balorazioa)

  • Absolutismoaren eta Ilustrazioaren arteko kolaborazioa da. Erregeak botere absolutua mantentzen du, baina kutsu paternalista bat hartuz, “herriaren hobe beharrez”.
  • Todo por el pueblo, pero sin el pueblo” zen bere lema.
  • XVIII. mendeko monarkia absolutistek ilustrazioaren teoria batzuk aplikatu zituzten, baina bere aginte absolutuari uko egin gabe:
  1. Administrazioaren erreforma. Zentralismoa.
  2. Politika fiskal modernoa (zerga-sistema bakarra).
  3. Ekonomiaren sustapenerako neurriak: lur berriak kolonizatu, industria eta merkataritza bultzatu, herri lanak…
  4. Kultur politika: hezkuntza Estatuaren menpe jarri Elizari hezkuntzaren kontrola kenduz, eta jende gehiagorengana iritsi.
  5. Erlijio politika berria (regalismoa)…
  • Iritziak: Filosofo batzuek onartu egin zuten eta errege ilustratuekin kolaboratu: Voltaire, Diderot… Beste batzuek, ordea, gogor kritikatu zuten absolutismoa eta gizarte estamentala mantendu egiten zela-eta. Hauen artean dugu Rousseau.
  • Non: Frantzian Luis XV.a, Espainian Karlos III.a, Portugalen José I.a, Prusian Federico II.a, Errusian Catalina Handia.
  • Balorazioa: Erreforma ugari izan arren, funtsean gauzak ez ziren aldatu. Erregimen Zaharreko zutabeak ukitu gabe mantendu ziren: monarkia absolutua eta gizarte estamentala. Erregimen Zaharrari bukaera emateko burgesiari iraultza egitea beste irtenbiderik ez zitzaion geratu (Frantziako Iraultza, 1789).

1.2.3 Espainia eta Euskal Herriko Ilustrazioa: Karlos III.aren garaia (1759-1788) (Noiz, Ezaugarriak (5), Amaiera)

Noiz: Espainiako eta Euskal Herriko ilustrazioa Karlos III.aren garaian loratu zen, baina eragin gutxiko prozesua izan zen, hainbat muga eta arazok baldintzatu baitzuten.

Espainiako ilustrazioaren ezaugarri batzuk:

  • Burgesiaren ahulezia eta ilustratu kopuru txikia.
  • Izaera erreformista eta ez iraultzailea.
  • Jorratutako gaiak: azterketa ekonomikoa, ezjakintasuna, pribilegiatuen aurkako kritika.
  • “Argien” zabalkuntzarako tresnak: Errege Akademiak, Herriaren Adiskideen Elkarteak.
  • Espainiako Ilustrazioaren oztopoak: talde pribilegiatuen[2] erresistentzia eta Inkisizioa.

Frantziako Iraultzak sortutako beldurrak saio erreformisten amaiera ekarri zuen.

1.2.3.1 Ilustratuek eginiko erreformak

1.2.3.1.1 Ekonomian (Nekazaritza (Arazoak (2), Soluzioak (2)), Industria (2), Merkataritza (Arazoak (2), Soluzioak (4)))

  • Nekazaritza
    • Arazoak
      • Atzerapen teknikoa.
      • Jabego egitura.
  • Soluzioak
    • Ureztapen sistemak zabaldu egin ziren
    • Jabego egitura aldatzen saiatu ziren eta lur banaketan hasi ziren. Hala ere, banatu ziren bakarrak herri lurrak izan ziren eta benetako nekazaritza erreformarik ez zen egin.
  • Industria
    • Errege Fabrikak sortu zituzten eta luxuzko produktuak ekoiztu. Gehienak Madril inguruan eta Andaluzian kokatu ziren.
    • Gremioen monopolioa hausten saiatu ziren, lan askatasuna eragotzi eta industria geldiarazten zutelako. Ez zuten arrakasta handirik izan lan honetan.
  •  Merkataritza
    • Arazoak
      • Ordainketa balantzaren defizita.
      • Merkatu nazional baten eza.
    • Soluzioak
      • Protekzionismoa.
      • Barne aduanak desagerraraztea.
      • Bide sarea hobetzea.
      • Ameriketarekiko merkataritzari dagokionez, Cadizek ordura arte izan zuen monopolioa ezabatu zuten.

1.2.3.1.2 Hezkuntzan  (Neurriak (4), Zer sortu zuten?)

Izugarrizko garrantzia eman zioten.

  • Neurriak
    • Estatuaren kontrolpean jarri zuten.
    • Hezkuntza arrazionala bultzatu zuten.
    • Ikasketa programak aldatu zituzten eta matematika, fisika, nautika… bultzatu.
    • Lanbide Heziketa ere bultzatu zuten.
  • Zer sortu zuten? Errege Akademiak

1.2.3.2 EHAE  (Izena, Nork eta non, Helburuak (3), Funtzionamendua, Lorpenak, Gainbehera)

  • Izena: Euskal Herriko Adiskideen Elkartea.
  • 1764an Bergaran sortu zen Xabier Munibe, Peñafloridako kondearen ekimenez eta Karlos III.a erregeak babestu zuen.
  • Helburuak
    • Zientziak, arteak eta letrak lantzea
    • Lana sustatzea
    • Euskal probintzien batasuna bultzatzea
  • Funtzionamendua: Bazkideen (nobleak eta hiriko merkatari burgesak) urteroko batzarrak egin zituen eta hezkuntza izaerako erakundeak sortu zituen. Izan ere ERREGE Mintegia sortu zuen erakunde honek Bergaran.
    • Urteroko batzarretako aktek Ilustratuek politika eta ekonomiaren arloan egiten zituzten gogoetak islatzen dituzte.
    • Bergaratik hurbil zegoen Oñatiko Unibertsitatea eta bertan egiten zituzten ikasketak zuzenbide ikasleek eta apaizek.
  • Lorpenak: Europan ospe handia zuten zientzialari batzuek egin zuten lan Bergarako Errege Mintegian. Ekarpen handienetako bat wolframioaren aurkitzea izan zen, Elhuyar anaien ekinari esker.
  • Elkartearen gainbehera frantsesen aurkako erreakzioaren ondorioz hasi zen, Konbentzioko Gerra garaian (1793-1794).

1.2.3.3 Caracaseko Errege Konpainia (Nork, Helburua, Lorpenak, Balorazioa)

  • Nork: Donostiako merkatari eta dirudun talde batek sortu zuen 1728an.
  • Helburua: Gipuzkoa merkataritza zirkuitu berri batean sartzea eta Venezuelako produktu kolonialak ekarri ahal izatea.
  • Lorpenak: Kakaoa saltzeko monopolioa eskuratu zuen eta, honen truke, pirateria eta kontrabandoa zigortu behar zituen.
  • Balorazioa: Etekin handiaklortu zituen eta bere lanaren fruitu ugari izan zen:
    • Pasaiako portuaren nagusitasuna.
    • Arma industriaren garapena Debaldean.
    • Enpresa ekimenen hazkuntza euskal burgesiaren artean.

1.2.4 XVIII. mende bukaera (7)

  1. Ordezkaritza-sistemek ez zuten gehiengoaren borondatea islatzen instituzioetan.
  2. Aginte zentralaren helburua Foru-instituzioen boterea mugatzea zen.
  3. Aduanen kokalekua arazo larri bihurtu zen 1778. urtetik aurrera, merkatariek aduanak kostaldean kokatu nahi baitzituzten, beren produktuek Espainiako barne-merkatuan sarrera izan zezaten. Gobernuak zerga-esparru bat ezarri zuen Hego Euskal Herrian eta euskal produktu guztiak atzerriko produktutzat jo ziren monarkiaren menpeko merkatuan.
  4. Beste arazo batzuk: presio fiskala, oinarrizko gaien krisia eta nekazaritzaren hondamena, goseteak (1803) eta delinkuentziaren hazkundea.
  5. Gizarte-klase bakoitzak bere soluzioa proposatzen zuen aurkezten ziren arazoei aurre egiteko:
    1. Burgesia merkataria estatu liberalaren aldekoa zen, barne-merkatu arautua eta lotua eskainiko zuelako.
    2. Lurjabeakjaurerriko instituzioak politikoki sendotzearen aldekoak ziren erregearen subiranotasunari aurre egiteko.
      1. Zatiketa hau egon bazegoen arren, nekez bereizten da, gizarte eta politika mailan, non zegoen burgesen eta non lurjabeen arteko muga, odol urdinekoak eta merkatariak bat egiteko prozesuan murgilduta baitzeuden.
  6. Liberalen errebindikazioak
    1. Inprenta askatasuna.
    2. Pentsamendu askatasuna.
    3. Eliz boterearen eta botere zibilaren arteko banaketa.
    4. Desamortizazioa.
  7. Humboldt, politiko eta intelektual prusiarra, Euskal Herrian izan zen 1799-1801 bitartean, bertako erakunde politikoen sistema ezagutu ahal izateko eta euskara ikasteko.

1.3 Lege Zaharraren krisia eta gizarte liberalaren aukera: Karlos IV.aren garaia

Bi fenomeno aipagarri:

  • Gainbalioak lortzeko ekonomiatik kanpoko bideak amaitu egin ziren. Lanaren zuzeneko esplotaziorik gabe, desagertuz joan ziren jaun laikoen eta kleroaren errenta feudal tradizionalak: hamarrenak… Lurraren jabetzaren gaineko legeak liberalizatu egin ziren. Langileak askeak izango ziren ordutik aurrera.
  • Aldatu egin zen monarkia absolutuaren garaiko estatua eta Konstituzio berriak agintea banatu eta 3 botere berri independenteri egin zien sarrera:
    • Botere legegilea
    • Botere exekutiboa
    • Botere judiziala

1.3.1 Frantziako Iraultzako gerrak (1789)

1789. urtean Frantzian hasi zen herri-altxamendua munta handiko iraultza politiko bihurtu zen, izan ere, estatuaren eredua zeharo aldatu zen protestaldi horren ondorioz, eta nazioaren borondatean oinarritutako Konstituzio-eredu berria sortu zen.

1.3.1.1 Konbentzio Gerra (1793-1795) (Iraultzaren berriak, Espainia, Gerra, Aldiak (3), Beste taktika bat, Nobleak)

Iraultzaren berriak: Frantzian Konbentzio Nazionalak heriotza zigorra ezarri zion Luis XVI.a erregeari. Heriotzak zirrara berezia eragin zuen Europako gorteetan eta erantzuna emateko ekintzak prestatzen hasi ziren nonahi. Hasteko, mugak itxi egin ziren iraultzaren uholdea gerarazteko. Horrenbestez, debekatu egin zen iraultzari buruzko berriak argitaratzea. Hala eta guztiz ere, Frantzia eta Espainiako estatuen artean kokaturik egotean, gertaera guztien berri zegoen euskal portu orotan eta, bereziki, Donostiakoan. Giro honetan, Konstituzioaren aldeko talde bat osatu zuten Gipuzkoako hiriburuan iraultzaren aldekoek.

Bitartean, Karlos IV.a Espainiako erregea eta bere gobernuburu Manuel Godoy, gerra egiteko prest ziren Frantziaren aurka.

Frantziako Konbentzioak egin zion gerra-deia Espainiari. Espainiako erresumako armada Pirinioetako mugetara abiatu zen, eta nagusiki Katalunian eta Euskal Herrian egokitu zen. Gerra Europa mailan planteatu zen.

Hiru aldi

  1. 1793: Espainiako armada Ipar Euskal Herrian sartu zen. Gipuzkoako probintziak 4.600 gizon eskaini zizkion armadari.
  2. 1794: Frantziako armadak muga gainditu eta erraztasun handiz okupatu zituen Gipuzkoa erdia eta Nafarroako mendialdea. Hondarribia menpean hartu ondoren, Donostiak amore eman zuen erresistentziarik gabe. Iruñeak, aldiz, erresistentzia gogorra egin zuen. Kinka larri hartan, Gipuzkoako ordezkariek herrialde neutral eta independente aldarrikatu nahi izan zuten errepublika frantses berriaren babesean, baina frantses armadako buruek argi eta garbi utzi zuten herrialde konkistatua zela Gipuzkoa.
  3. Euskal probintziek neutraltasuna lortzea zuten helburu. Konbentzioko ordezkariak eta buruzagi zibilak bildu ziren Donostian.  Bitartean, beste Diputazio bat antolatu zen Arrasaten, Gerrarako Diputazioa, alegia.  Deba arroan egokitu zen armada espainiarraren defentsa-lerroa, eta Bizkaiaren defentsan mugiarazitako indarren laguntza izan zuen.

Armada frantsesak beste taktika bat bideratu zuen eta euskal probintzien anexioa proposatu zuen metodo baketsuen bidez, Foruak ezagututa, baina Basileako bakea izendatu zuten uztailean Espainiak eta Frantziak. Basileako Bakearen ondoren, espainiar monarkiaren kanpo-politika Frantziaren interesen zerbitzuan egongo da eta, galdutako lurrak berreskuratzearen truke, Santo Domingo irlaren zati bat (Haiti) eman behar izan zion Frantziari.

Gerra garaian Bilbotik alde eginak ziren noble handiak eta Bilboko udaleko eta Jaurerriko Diputazioko buruzagiak. Kanpoko armada frantsesaren beldur ziren, ez baitzuten haiekin hitzarmenik izenpetu nahi, eta Frantzian gertatu zena ikusirik, herriaren beldur ziren, era berean. Bizkaian ere desegiten ari ziren gizarte eta ekonomia-egitura tradizionalak, eta herri xehea beste matxinada baten protagonista izateko prest egon zitekeen.

1.3.1.2 Napoleonen gerrak: Espainiako Independentzia Gerra (1808-1814)  (Napoleonen helburuak, Trafalgar, Fontainebleauko Ituna, Taldeak (2), Aranjuezko altxamendua

Napoleonen helburuak: Frantziako enperadoreak Iberiar Penintsula osoa okupatzeko proiektu politiko-militarra zuen; honako helburuak zituen:

  1. Erresuma Batuaren aurkako itsas-blokeoa indartu, alde batetik
  2. Frantses inperioaren aldeko estatu batzuk sortzea, bestetik.

Trafalgar: Napoleonek kontinentea kontrolatzen zuen, baina itsasoan Erresuma Batua zen nagusi. Frantziak espainiar flota bidali zuen Erresuma Batuaren aurka eta Trafalgarren (1805) erabat suntsitua izan zen. Ondorioz, Ameriketako koloniak babesik gabe geratu ziren eta Espainiaren beherakada ekonomikoa ez zen gelditzerik izan.

Trafalgarreko gudua-Animazioa

Fontainebleauko Ituna (1807)

  • Frantzia eta Espainiako ordezkariek Portugal banatzeko tratua egin zuten Erresuma Batuari ezarritako blokeoa onartzen ez zuelako Espainiatik pasatzeko baimena eskatu zuten.3 printzerrietan banatuko zuten eta horietatik bi Godoy ministroaren esku geratuko ziren.
  • Lisboarako bidea zabaldu zitzaien frantses gudarosteei. Berehala okupatu zuten eta Juan de Braganzak, Portugalgo printzeak, Brasilera egin zuen ihes.
  • Baina Napoleonek penintsulako leku estrategikoak okupatzeari ekin zion, Espainian ere bai.

Taldeak: Horrek guztiak Espainiako monarkiaren inguruan zeuden bi taldeen arteko tentsioa handiagotzea eragin zuen:

  1. Erreformista-ilustratuak: Godoy-ren inguruko taldea.
  2. Estamentu pribilegiatuen taldea: frantsesen aurkakoa eta Fernando Printzearen inguruan bildua. Trafalgarreko hondamendiaren ondoren, Godoy Espainiako pertsonarik gorrotatuena bilakatu zen.

Aranjuezko altxamendua (1808)

  • Napoleonen armadaren presentziagatik haserre zegoen herria; oso egoera larrian bizi zen, eskasian baitzeuden aldiro-aldiro oinarrizko produktuak.
  • Godoy eta Karlos IV.aren aurkako konspirazioa izan zen. Godoy Karlos IV.aren balidoa zen (Lehen Ministroa). Matxinatuek bere jauregia hartu zuten, Fernando, erregearen seme zaharrenaren laguntzaz, baina beranduago arte ez zuten harrapatu.
  • Godoyk kargua utzi beharraz gainera, Karlos IV.ak ere uko egin beharra izan zion koroari bere seme Fernando printzearen esku uzteko eta egun gutxi batzuen buruan Madrilen sartu zen Murat jeneral frantsesa bere gudarostearekin.
  • Ondoren Napoleon bihurtu zen Gorteko talde desberdinen arteko epaile eta dei egin zien Fernando VII.ari eta Karlos IV.ari (semea eta aita) bilera bat egiteko. Baionara deitu zituen biak eta han, borbondarrek koroari uko egin ziezaioten lortu ondoren, bere anaia nagusiaren, José I.a Bonaparteren esku utzi zuen Espainiako Koroa, dinastia berri bat ezartzeko xedean. Agerian ziren, beraz, Napoleonen planak.
  • Gertaera hauek eta frantses armadak herritarren artean egindako sarraskiak (maiatzaren 2a Madril hirian) herri matxinada eta frantsesen aurkako bigarren gerra bat eragin zuten: Independentzia Gerra.

1.3.1.3 Madrilgo Altxamendua (1808ko maiatzaren 2a) (5)

  • Madrilen tropa frantsesak zeuden eta herritarrak ez zeuden gustura.
  • Erregea eta bere familia bahitu zituztelako zurrumurrua zabaldu zen Madrilen.
  • Herritar ugari hurbildu zen jauregiko atera eta traizio-oihuak eta gudaroste frantsesen aurreko gorroto-adierazpenak egin zituzten.
  • Errepresioa oso bortitza izan zen. Espainiar armadaren geldotasunaren aurrean Napoleonen armadak sarraski bat egin zuen herritarren artean.
  • Gertaera hau berehala ezagutu zen Espainiako beste aldeetan eta, gerora, Napoleonen armadaren okupazio militarraren porrota eragingo zuen, herria oso kontra jarri baitzitzaion.

1.3.1.4 Frantsesen aurreko jarrerak okupazio garaian (2)

  • Frantsestuen taldea: José I.aren aldekoak.
    • Aristokrata eta intelektual ilustratuak ziren.
    • Baionako Konstituzioa nahi zuten.
    • Bai liberalak eta bai absolutistak kontra jarri zitzaizkien, frantziar inbasoreekin kolaboratzen baitzuten.
  • Populazioaren gehiengoa, abertzaleak, frantsesen aurkakoak ziren. Espainiako abertzale deituen artean oso ideologia desberdineko jendea zegoen, absolutismoaren aldekoak eta liberal petoak, erreformismoaren jarraitzaileak ere tartean zeudelarik. Cadizeko liberalak agintean zegoen hutsuneaz baliatu ziren erregimen liberala ezartzeko.

1.3.1.5 Gerraren faseak eta matxinatuen arrazoiak (Faseak (3), Arrazoiak)

Faseak

  • 1808: Napoleonen planaren porrotaeta herri-altxamendua.
    • Herri-Batzarrak eta Goreneko Batzar Zentralaren eraketa.
  • 1808-1812: frantsesen nagusigoa.
    • Gerra konbentzionala.
    • Ingelesen esku-hartzea.
    • Gerra-sistema berria: gerrilla.
  • 1812-1813: Frantsesen gainbehera.
    • Frantsesek arazoak dituzte:
      • Errusiako kanpaina
      • Gerrillari-taldeen erasoak.
      • Wellington-en armada.
    • Napoleonek, bere tropak kontzentratu nahian, Valençay-ko itunaizenpetu zuen eta Fernando VII.ak Espainiako tronua berreskuratu zuen. Honen truke,
      • aliantza hispano-britainiarra hautsi egingo zen.
      • britainiar tropak penintsulatik irtengo ziren.
      • Jose Bonaparteren kolaboratzaileak ez ziren zigortuak izango.

Beraz, Fernando VII.a, Desiratua, Penintsulara itzuliko zen.

  •  Oso arrazoi desberdinak izan ziren matxinatuen artean:
    • erlijio katolikoa babestea.
    • liberalismoaren aurka joatea.
    • aberria defendatzea…

1.3.1.6 Gerraren ondorioak (6)

  1. Ondorio demografikoak: Erabateko gerra izan zen hura, oso bortitza, penintsula osoan izan zuen eragina eta azken emaitza benetan lazgarria, 300.000 bat hildako eragin baitzituen. Bestetik, lehen erbesteratze masiboa eragin zuen: frantsestuak zapalduak izan ziren eta herriak erabat baztertu zituen. Gerra amaituta, alde egin behar izan zuten (Goya margolaria, kasu).
  2. Ondorio ekonomikoak: herriak etengabe nozitu zituen; uztak, industria eta azpiegiturak…, guztia suntsitu zen.
  3. Gerra garaian, askotan bidelapurretari lotuta garatu zen gerrillen sistema hura nekazaritza esparruetan finkatu egin zen eta XIX. mendean zehar behin baino gehiagotan berpiztu zen.
  4. Espainiako koloniek independentzia lortzeko zuten gogoa piztu zuen. Amerikan Batzarren osaketak indar handia izan zuen eta askotan hauek kolonien emantzipazioa sustatu zuten.
  5. Naziotasun sentimenduaren gorakada (gerra “nazionala” izan zen aldetik).
  6. Espainian Napoleonen armadak izan zuen hondamendiak eta tropek pairatu zuten ahuleziak zuzen-zuzeneko eragina izan zuten frantses inperioaren galbidean.

1.3.2 Independentzia Gerra Euskal Herrian eta gizartearen zatiketa (3)

Frantses okupazioaren ondorioz areagotu egin zien euskal historian ohikoak izan diren nekazaritza giro eta hirien arteko desberdintasunak:

  1. Sektore erreformistak (merkataritzako burgesia…), Napoleonen aldaketen aldekoak, frantsestu egin ziren. Burges talde honek oso harreman ona izan zuen Jose I.a Bonaparterekin.
  2. Herri xumea, kleroak iraultzaile frantsesen aurka egiteko burua berotuta, frantsestu horien kontra altxatu zen.
  3. Erdian, agintari foralak, zer egin ez zekitela zebiltzan.

1.3.2.1 Baionako Abdikazioak eta Baionako Biltzarra (1808) (6)

  1. Fernando VII.ak eta Karlos IV.ak (aurrekoaren aitak) Napoleonen esku utzi zuten koroa. Napoleonek bere anaia Jose izendatu zuen Espainiako errege eta handik gutxira “Baionako Konstituzioa” idazteari ekin zioten.
  2. Urquijo bilbotarra izendatu zuten idazkari. Jose Bonaparte I.a errege berriarekin, Estatuko Idazkaritzako ministro eta monarkia berriaren bultzagile eraginkorrenetakoa izan zen Urquijo.
  3. Batzarrak izaera legegilea izan zuen, bertara bildutakoek Konstituzio berria idazteko asmoa agertu baitzuten.
  4. Lurraldeetako ordezkariek fronte komuna prestatu zuten eta euskal lurraldeetan indarrean zegoen Konstituzio tradizional egokia mantentzea eskatu zuten, hau da, orain arte iraun duen Foru erregimena.
  5. Aldiz, Euskal Herriko sektore erreformistak eta liberalak, hirietako merkatariak eta lurjabe handiak bereziki, Napoleonen aldaketen aldekoak ziren.
  6. 1810ean Napoleonek Frantziako lurraldea hegoaldera zabaltzeko asmoa agertu zuen eta Ebro ibaian egokituko zuen muga berria. Horrenbestez, Euskal Herri osoa Frantziako enperadorearen agintepean geratu zen. Legez kanpo geratu ziren Diputazio eta Batzar Nagusi tradizionalak eta probintzietako kontseiluak sortu ziren.

1.3.3 Lurralde berrantolaketa

Aurreko galderan esan bezala, 1810ean Napoleonek Frantziako Inperioa hegoaldera zabaltzeko asmoa agertu zuen eta Ebro ibaian egokituko zen muga berria.

Frantses Inperioan integratu arteko trantsizio garaian gobernu militarrak ezarri ziren. Lau gobernu: Katalunia, Aragoi, Nafarroa eta Bizkaia.

Batzar Nagusiak eta Diputazioak legez kanpo geratu ziren. Baina gerra-giroa gero eta nabarmenagoa zen euskal lurraldeetan, batez ere Nafarroan, lurralde honetan gerrilla ugari ari baitzen borrokan, eta erakunde frantsesak ezin izan ziren finkatu. Azkenean, 1813an, Gasteiz eta San Martzialgo (Irun) batailetan garaituak izan ondoren, frantsesek alde egin zuten. Frantses armadarekin batera, frantsestuak eta erreformazaleak atera ziren galtzaile.

1.3.4 Cadizeko Gorteak (1810-1814): 1812ko Konstituzioa (Izena, Non, Noiz eta nork, Garrantzia, Asmoa, Subiranotasuna, Aginte banaketa, Ordezkaritza, Gorteak: 3 sektore, Erlijioa, Foruak, Ekonomia;  Oinarrizko eskubideen aitorpena justizia mailan (9), Indarrean egon zeneko epea)

Izena: La Pepa, San Jose (martxoaren 19an) egunean aldarrikatu zelako.

Non: Cadizen, frantsesen tropen okupazioari alde egin nahian. Burges ugari bizi zen bertan eta, gerra garaian, populazioa gehiago hazi zen, ilustratu eta intelektual asko bertan errefuxiatu baitzen.

Noiz eta nork: Independentzia Gerra garaian, 1810eko irailean. Probintzia batzuk okupaziopean zeudenez ezin izan zuten ordezkaririk bidali eta Cadizen bizi ziren pertsonak hautatu zituzten (gehienak liberal erbesteratuak eta frantsesekin bat egitearen aurkakoak, baina estatuaren erreformaren aldekoak). Absolutista eta liberalen arteko akordioa izan zen.

Garrantzia: Lehenengo iraultza burgesa izan zen Espainian (1808ko konstituzioa ez baitzen ezarri).

Asmoa: Monarkia borbondarra berrezarri nahi zuten, oinordetzazkoa, baina Antzinako Erregimena ezereztatu eta 1812ko konstituzioa aldarrikatuz. Botereak ez absolutua izan behar du eta banatua. Mugak jarri behar zaizkio. Estamentuzko gizartea deuseztatu eta legearen aurrean guztien berdintasuna bermatu nahi dute.

Subiranotasuna: Orain arte, Lege Zaharrean boterea Jainkoarengandik zetorrela eta erregeak bakarrik erabili zezakeela ulertu da. Orain, Cadizeko Konstituzioan honako hau aldarrikatzen da: subiranotasuna nazioarena da eta bere ordezkariek, Gorteetako diputatuek, dute legeak ezartzeko eskubidea. Subiranotasun nazionalaren alde egin zuten, beraz, monarkia absolutista suntsitu nahian. Subiranotasuna nazioan zetzan eta espainiar nazioa= bi hemisferioetako espainiarren batura zen.

Aginte banaketa: Lege Zaharreko funtzionamendu politikoaren beste funtsezko ezaugarrietako bat erregeak boterearen gain zuen kontrol osoa zen. 1812ko Konstituzioan, ordea, botereak banatu egiten dira:

  • Botere legegilea Gorteen eskuetan jarri zen eta erregeari legeak aldarrikatzeko pribilegioa eta beto eskubidea onartu zitzaizkion.
  • Botere betearazlea edo exekutiboa erregearen eskuetan dago erabat, askatasun osoz aukeratzen ditu ministroak, bera da armadaren buru, berak zuzentzen ditu nazioarteko harremanak, gerra deklaratu eta bakea sinatu. Baina badu muga: ezin ditu Gorteak desegin eta nazioa gobernatzeko 7 idazkari  (ministro) izendatu behar ditu. Erregeak “erreinatu” egiten du, baina ez du “gobernatzen”.
  • Botere judiziala, azkenik, Justizia Auzitegien eskuetan dago.

Ordezkaritza sistema: Antzinako Gorteetan prokuradorearen ordezkaritza estamentala zen. 1812ko Konstituzioan, ordea, aukeraturiko diputatuek ez dituzte noblezia, eliza edo hiriak ordezkatzen, nazio osoa baizik. Bozkatzeko erak:

  • Lege Zaharraren alde zeudenak: estamentu bat, boto bat.
  • Liberalek: pertsona bat, boto bat. Hau izan zen onartu zena.

Gorteak

  • Ganbera bakarra
  • Urtean behin bilduko dira, 3 hilabetez
  • Erregea lehenengo bilerara etorriko da, baina beto eskubidea du.

Behintzat 3 sektore ezberdin nabarmen ditzakegu:

  • Liberalak:
    • Subiranotasuna Austriarren garaia baino azkarragokoa da.
    • Gorteak herriaren ordezkari ziren.
  • Absolutista edo Apostolikoak:
    • Subiranotasuna erregean datza. Hori bai, zenbait erreforma beharrezkoa izango da.
  • Jovellanista edo tartekoak:
    • Subiranotasuna erregea eta Gorteen artean banatzen dute.

Izaera konfesionala: Erlijio askatasuna ez zen planteatu. Erlijio ofiziala = Katolizismoa.

Foru Sistema deuseztatu eta Batasun Administratibo zentralizatua ezarri nahi dute. Egia esan Konstituzioak ez zituen foru-erregimenak aipatzen, ez zituen ez berresten ez indargabetzen ere, baina bere aplikazioak zentralizazio politiko eta administratiboa zekarren, herritar guztien betebehar eta eskubide-berdintasuna aldarrikatu baitzen. Konstituzio-testua aplikatu zuten denboraldi laburrean (1812-1814) foru-erregimenak erabateko aldaketa izan zuen (baliogabe utzi ziren barneko aduanak, zuzeneko kontribuzioa ezarri zen…). Geroago, 1814an absolutismoa berrezarri zuen Fernando VII.ak eta foru-legea ere bai. Ordutik aurrera eta 1839. urtera arte, monarkia absolutuaren indarraldiari loturik egongo zen euskal lurraldeetako foru-legearen balioa. Arrazoi horregatik, 1839. urtera arte bat etorri ziren foruzaleak edo foru-legearen babesleak absolutismoarekin.

Ekonomia: Aduanak mugan kokatu nahi dituzte eta ez barnean. Merkatu librea (ekoizteko, prezioak ezartzeko, garraiatzeko askatasuna…). Estatua ez da ekonomian sartuko: “laissez faire, laissez passer“, lema.

Oinarrizko eskubideen aitorpena oso mugatua zen, baina baziren hobekuntzak justizia mailan:

  1. Lan askatasuna  bermatu
  2. Elizaren desamortizazioa.
  3. Berdintasuna epaiketaren aurrean, zergen aurrean…
  4. Jaunaren eskubideak desagertu.
  5. Armadan sartu ahal izateko ez dago noble izan beharrik
  6. Inkisizioa desagertu.
  7. Tortura ilegalizatu
  8. Egoitza bortxatzea debekatu
  9. Zentsura kendu eta Prentsa askatasuna bermatu.

Indarrean egon zeneko epea:

1.3.4.1 Konstituzioaren mugak

Cadizeko Konstituzioaren bidez sistema liberala ezarri behar izan bazen ere, gizartearen eta politikaren esparruetan izugarriko kontraesanak zeuden. Izan ere, herritarren talde txiki batek soil-soilik babesten zituen printzipio liberal iraultzaileak, herritarren gehiengoak monarkia tradizionala eta katolizismoa defendatzen baitzituen.


1.4 Iraultza eta kontrairaultza – Hasierak (1814-1868)

1.4.1 Liberalismoa  (Noiz, Oinarriak, Politikan (6), Ekonomian (5))

Noiz: XVIII. mende bukaeran hasi bazen ere (Locke, Montesquieu, Rousseau), XIX eta XX.ean garatu zen. XX.aren bigarren zatian berriro azaldu zen, Neoliberalismo izenaz.

Oinarriak: Burgesia eta kapitalismo inguruan sortu zen.

Politikan

  • Herritarren ordezkaritza politikoarekin konstituzioak egitea eta aginte betearazlea, legegilea eta epaitzekoa kontrolatzea eta banatzea.
  • Norbanakotasuna azken muturreraino errespetatu behar da.
  • Gizakiaren zenbait eskubide ukiezina da: jabego pribatua, adierazpen espresioa…
  • Geldiezina den garapen batean sinesten du.
  • Estatuak ez du parte hartu behar ekonomian. 1929ko krisiaren ondorioz puntu hau aldatu egin zuten eta Estatuak aktiboki hartu zuen parte.
  • Arrazionalismoa: Elizarekiko harremanetan botere banaketa proposatzen du.

Ekonomian

  • Kapitalismoaren oinarriez teorizatzen du. Kapitalismoa ezartzeko Antzinako Erregimenaren traba sozial, ekonomiko eta politikoak kentzea beharrezkoa zen.
  • Oinarriak
    • Norbanakoaren askatasuna
    • Jabego pribatua
    • Produkzio eta merkatuaren gaineko iniziatiba eta kontrola
  • Adam Smith eta berelege naturala”.
  • Estatuakkanpo defentsaz, obra publikoaz edo produktiboak ez ziren sektoreaz bakarrik arduratuko ziren.Ez ekonomiaz.
  • Gerora Smithen teoriak zuzenduak izango ziren eta, gainera, marxistenhausnarketakekarriko zituen.

1.4.1.1 Liberalismo ekonomikoa

Doktrina eta praktika honen arabera, ekonomia lege natural batzuen arabera dabil eta lege natural horiei eurena egiten utzi behar zaie. Lege naturalak honakoak ziren: gizabanakoaren eta enpresaren askatasuna, trukeak egiteko askatasuna, e.a.

Liberalismo ekonomikoa estatuak ekonomian parte hartzearen aurka dago.

Adam Smithek eman zuen teoria eta XIX. mendean jarri zen praktikan, Britainia Handiko ekonomian batez ere; politika honek mesede egin zion indartsuena zen estatu horretako ekonomiari.

1.4.1.2 Merkatu ekonomia

Lehiakortasunaren bidez ekoizpena merkatuak zehazten dueneko ekonomia erari esaten zaio.

Kapitalismo edo liberalismo ekonomikoari dagokiona da.

1.4.1.3 Kapitalismoa

Sistema ekonomiko eta soziala da, kapitalismoan diruaren jabetza pribatua da eta baita ekoizteko bitartekoak ere, enpresa askatasuna dago eta trukeak egiteko askatasuna ere bai, Estatuak ezertan parte hartu gabe.

Alde batetik, jabea eta bere jabetza dago eta, bestetik, merkatuan soldata baten truke euren lanerako indarra besterik eskaini ezin duten gizarte mailak.

Jatorria Europa modernoan dago, baina indartu eta mundu osora zabaldu XVIII. mendean egin zen.

1.4.1.4 Neoliberalismoa – Neokapitalismoa

  • Lehen Mundu-Gerra eta Errusiar Iraultzaren ondoren sortu zen neoliberalismoa (ekonomian, neokapitalismo).
  • Keynes.
  • 1970-1980. urteetan Chicagoko Eskola: Milton Friedman

1.4.2 Fernando VII.aren garaia (1814-1833) (Valençayko Ituna (5), bi taldeak)

Valençayko Ituna (1813)

  • Napoleonen indar militarrak indarra galtzen joan ziren 1812tik aurrera, Errusiako inbasio zailak eta Espainiako gerrillen gerrak sortu zizkien eragozpenen ondorioz.
  • Britainia Handiko armadak funtsezko zeregina bete zuen ahultze horretan, Wellingtongo dukearen gidaritzapean; izan ere, hari esker lortu zuten espainiar-britainiar armadak eta gerrillek enperadoreak Pirinioetaraino atzera egitea.
  • Arapilesko Guduak (Salamanca) eta Gasteiz eta San Martzialgo (Irun) guduek Frantziaren inbasioa bertan behera gerarazi zuten.
  • Napoleonek Fernando VII.ari koroa itzuli zion eta Frantziako erbestetik itzultzea onartu zuen.
  • Ondoren Fernando VII.ak, Desiratuak, itxaropen liberal guztiak zapuztu zituen; baliorik gabe utziko zuen Cadizko Konstituzioa eta foru-legea jarriko zuen indarrean.Horregatik foruzaleek bat etorriko ziren absolutismoarekin.

Bi taldeak

  • Erregezaleak (“realistas”): gehiengoa ziren. Eliza eta monarkia tradizionalaren aldekoak. Batzuek erreformak onartzen zituzten (tradizioaren barruan); beste batzuk muturreko erregezaleak ziren (erregea baino atzerakoiagoak)
  • Liberalak, gutxiengoa ziren, baina ongi antolatuak zeuden. Bere programa eta jarduera politikoa erregimen konstituzionala lortzera eraman zuten. Hauek ere bananduta zeuden:
    • Moderatuak
    • Erradikalak (aurrerakoiak edo progresistak).

1.4.2.1 1814-20: Seiurteko Absolutista (Pertsiarren Manifestua (3), Absolutismoa, Krisia, Oposizioa)

Heldu bezain laster, Fernando VII.a Desiratuak Gorteetako diputatuen zatiketa aurkitu zuen. Honen adibide zehatza Persiarren Manifestua dugu:

  • Liberalismoaren aurkako  diputatu talde batek (69 diputatuk) sinatu zuen dokumentu hau Cadizeko Gorteetan.
  • Bertan, Cadizko Gorteen lana salatzen zuten, absolutismoa defendatu eta liberalismoa gaitzetsi eta absolutismoa ezartzeko eskatzen zioten Fernando VII.ari eta gorte ez parlamentarioak konbokatzeko.
  • Izena lehen esaldiak ematen dio: “Era costumbre entre los antiguos persas pasar cinco días de anarquía…”

Desiratuak, une horretan zuen herri harrera ezin hobea eta armadaren laguntza aprobetxatuz, Absolutismoa berrezartzeko neurriak hartu zituen eta ilegaltzat jo zuen Cadizeko gorteen deialdia, egindako lan legegile guztia ezereztuz: 1812ko Konstituzioa hutsean utzi zuen, prentsa askatasuna moztu, Inkisizioa berrezarri…

Liberalen aurkako errepresioari ekin zion eta nahigabea zabaltzen joan zen.

Hau dena gutxi balitz, krisi ekonomikoak zigortu zituen. Eragile ugari zeuden horretarako: Independentziako gerraren ondorioak, Amerikako kolonien emantzipazioa…)

Oposizioa indartzen joan zen liberalen artean: gerrillari ohiak, merkatariak… ezkutuko konspirazioak egin zituzten, elkarte sekretuak eta zenbaitetan pronuntziamenduak gauzatu zituzten.

1.4.2.2 1820-23: Hirurteko Liberala (Pronuntziamendua, Erregea, Agintea, Aldaketak, Ordena, Erregezaleak, Oihartzuna)

Riegoren pronuntziamendua: 1820an espainiar gudarosteak Cadizen zeuden Riego teniente koronelaren agindupean, Amerikako altxamenduari aurre egiteko ontziratzeko prest; tropa hauek matxinatu egin ziren eta 1812ko konstituzioa aldarrikatu zuten.

Ekintza hark ez zuen hasieran ondoriorik ekarri, baina azkenean, Madrilgo errege-guardia aldeko ez zuela ohartu zenean, Fernando VII.a erregeak men egin zion 1812ko konstituzioari.

Espainiar liberalak aukera berri baten aurrean aurkitu ziren, berehala hutsean amaitu bazen ere. Behin-behineko Batzorde Aholkularia osatu zen; Batzordea kontsultarako zen eta, horrenbestez, botereak erregearen esku jarraitzen zuen. Erbestetik etorritako edo espetxetik ateratako liberalez osatutako gobernua eratu zen.

Liberalizazioak eta beste zenbait aldaketa: Cadizeko Gorteen lana berriro ere indarrean egon zen hiru urteko epean, Cadizeko Konstituzioa berrezarri baitzen:

  • Askatu zituzten atxilotuak.
  • Inkisizioa kendu zuten.
  • Maiorazkoa, jaurgo eta gainerako pribilegioen abolizioa.
  • Komentuetako lurren saltzea (desamortizazioa).
  • Elizak zergak ordaintzeko betebeharra.
  • Aduanak kostaldean jarri ziren.
  • Euskal foruak bertan behera geratu ziren.
  • Zentsurarik gabeko inprenta.
  • Egunkari berriak argitaratu ziren, El liberal Guipuzcoano, adibidez.
  • Intelektual eta politikarien eztabaida-gune bihurtu ziren kafetegiak.

Milizia Nazionala izan zen Konstituzio liberala eta ordena zaintzeaz arduratuko zen gorputz zibil armatua.

Erregezaleek errege paternalaren eta gobernu desegoki baten mitoa aldarrikatzen zuten eta pulpituetatik zabaldu zuten tradizioari lotutako kultura. El procurador general del rey egunkaria argitaratu zuten absolutismoaren aldekoek. Laster agertuko zen erregezale-agitatzailea, elizaren laguntzaz, zerga-mota berriak jasaten ari ziren nekazariez osatutako guda-taldeak bultzatu eta eratuko zituena.

Riegoren pronuntziamenduak oihartzun ikaragarria izan zuen Europan eta altxamendu liberalak zabaltzen joan ziren. Hala ere, 1820ko iraultza hauek guztiak zanpatuak izan ziren.

1.4.2.2.1 Estatu liberalaren dinamika politikoa eta ezaugarriak (Ek, Erlijioa, Erregea, EH, Bukatu gabeko proiektuak, 2 joera, giz-polit, 1821, 1822, 1823)

Diputatuak hautatu ondoren, Gorteak osatu eta legegintzaldi berria hasi zen. Askatasun ekonomikoen eta merkatuaren jardueraren aldeko irizpideen araberako legeak xedatu zituzten diputatuek:

  • Baliorik gabe utzi zen handikien erregimena.
  • Maiorazkoak legez kanpo geratu ziren guztiak. Horrenbestez, jabetza guztiak aske geratu ziren eta desamortizazioari ekin zioten, eta abar.
  • Neurri hauei esker, gora egin zuen lur-eremu askeen kopuruak merkatu nazionalean.

Erlijioaren esparruan egindako aldaketen ondoren pribilegio batzuk galdu zituen Elizak. Hala eta guztiz ere, Konstituzioa konfesionala eta katolikoa zen eta liberal gehienak saiatu ziren Konstituzioa eta Eliza egokiro uztartzen. Fraideen ordenen ia monasterio guztiak itxi ziren  (308tik 290) eta klero arruntaren jurisdikziopean geratu ziren.

Erregeak oztopoak jarri zituen lege hura onartzeko eta gatazka izan zen beraren eta Gorteen artean.

Euskal Herriari dagokionez, barnealdeko aduanak kostaldera eraman ziren eta, horrenbestez, suspertu egin zen barne-merkataritza.

Beste zenbait proiektuk ez zuen burutzeko denborarik izan:

  • Kode Zibil berria.
  • Merkataritza Kodea.
  • Zergen gaineko Erreforma.
  • Lurralde eta Administrazioaren garapena.
  • Ministroen Kontseilua eta haren ardura kolegiatua.

Liberalen artean 2 joera nagusitu ziren: moderatuak eta erradikalak. Iraultza liberalari eusteko estrategia desberdinak bideratu nahi zituzten.

  • Moderatuak: Hitzarmen edo itun bat egin nahi zuten Lege Zaharreko sektore pribilegiodunekin (Eliza eta nobleekin) eta ordezkarien bigarren Ganbera bat eratu, baina ez zuten erregearen boterea hainbeste mugatu nahi.
  • Erradikalak:  herritarrak iraultza liberalean parte hartzearen aldekoak ziren. Erradikalak gutxiengoa ziren Gorteetan.

Gizartea eta politika: Noble eta burgesen elitean erabakitzen ziren politika gaiak. Hiritarrak liberalak ziren eta Elizaren eragina oso handia zen nekazariengan.

1821: Gobernu moderatuen aldia.  Absolutismoaren aldekoen konspirazioak gero eta handiagoak ziren, haien aurkako oposizioa bezala.

1822: Aurrez-aurre borrokatu ziren  errege-guardiak eta Madrilgo Milizia Nazionala eta bigarren hauek izan ziren garaile.

Gertaera hauen ondoren, erradikalek osatu zuten berriro gobernua. 1823anHil bedi erregea” oihukatzen zuten herritar batzuek. Bitartean, erregea bahituta zegoela zioten absolutismoaren aldekoek. Liberalentzat susmagarria zen erregea eta bera zen egiazki kontrairaultzaren burua.

1.4.2.2.2 Gerra zibila: erregezaleak liberalen aurka (Kexak(3))

Klero erregularra eta nekazarien parte bat liberalen gobernuaren aurka bildu ziren; herriak ez zituen diskurtso berriak ulertzen, bere egoerak ez baitzuen hobera egiten eta bizirik irautea baitzen bere kezka nagusiena.

  • Gobernuak hamarrenak erdira jaisteko erabakia hartu zuen, baina nekazarientzat neurri hau konpentsazio txikia izan zen, orain ordaindu beharrekoa askoz gehiago baitzen:  lurren askatasunak alokairua ordainarazten zien, herri lurren desamortizazioak behar zituzten lurrak ordainarazten zien, nahitaezko zerbitzu militarra ezarri zieten eta dirutan ordaindu beharreko zergak gero eta altuagoak ziren.
  • Noble txiki gero eta pobreagoak ere liberalen aurka jarri ziren, maiorazkoak eta, beraz, beren estatus tradizionala galtzen ari baitziren.
  • Gainera, euskal lurraldeetan baliorik gabe utzi zen foruen araberako erakunde-sistema.

1.4.2.2.3 Eztabaidak euskal lurraldeetan ere (Joerak (2), Propaganda, Milizia Nazionala, Eliza, Konstituzioarekin zer?, Batasuna)

  • Batzuentzat erabat kontrajarriak ziren foru-legea eta konstituzioa.
  • Beste batzuentzat, aldiz, Konstituzioa Foruen guztizko garapena zen; gauza bera ziren funtsean.

Berehala hasi ziren konstituzioaren aurkako eta sistema tradizionalaren aldeko orriak eta manifestuak agertzen, hirietan bereziki. Bilbon eta Bizkaian, esate baterako, erruz zabaldu zen El Diario Vizcaíno izeneko orria, debekaturik egon arren.  Argitalpen honek zuzen-zuzen konstituzio liberalaren aurka egiten zuen eta Bizkaiko konstituzio tradizionalean oinarritzen zen konstituzio liberalari kontra egiteko. Gipuzkoan ere antzeko panfletoak kaleratu ziren, arazo zehatz batzuk azalduz: aduanak lekuz aldatu, ondoko kontsumo-produktuen garestitasuna, paper zigiluduna erabiltzeko derrigortasuna, presio fiskalaren areagotzea edo soldadutza egin beharra.

Euskal hirietan ere Milizia Nazionalak direlakoak antolatu ziren. Kutsu burgesa eta klasista zuten, eta dirudunak izan ohi ziren talde hauen buru. Konstituzioa defendatu nahi zuten.

Hala eta guztiz ere, laster azaldu ziren konstituzio liberalaren aurkako erreakzio armatuak, apaizek sustatuak batzuetan, Elizak mendeetan zehar metatu zuen botere ekonomikoa eta eragina arriskuan ikusten baitzituen.

Ordutik aurrera, han eta hemen sortu ziren konstituzioaren aurkako taldeak edo partidak: Fernando Zabala izan zen absolutismoaren alde egin zuen buruzagi garrantzitsuenetako bat. Ahaleginak egin zituen ”Artzaina” bere taldera bil zedin, baina ez zuen lortu. Frantsesen aurka borrokatu zuten gehienak Konstituzioaren aurka zeuden orain, baina batzuek, Minak edo Artzainak, argi eta garbi eta hasieratik agertu ziren liberalismoaren alde. Talde armatu erregezaleak (mendi-mutilak) herrietan sartzen ziren diru eta janari eske, liberalen jabetzak erasotzen zituzten, eta aurrez aurre borrokatzen ziren Milizia Nazionaleko taldeen aurka.

Talde armatuak eta bere buruzagiak batu egin ziren Junta Superior de las Provincias Unidas sortuz.

1.4.2.2.4 Kanpoko interbentzio militarra eta Hirurteko Liberalaren amaiera (Erregea, Armada (4))

Erregea potentzia absolutistekin (Frantzia, Austria, Errusia, Prusia) harremanetan jarri zen erregimen liberala hondoratutako zukeen interbentzio armatu bat lortzeko asmoz.

1822an Veronako Kongresuak espainiar erregimen liberala indarrez ezabatzeko erabakia hartu zuen eta San Luisen Ehun Mila Semeen inbasioa planteatu zuen horretarako.

  • Frantziar armada bat zen.
  • Austria, Prusia, Errusia eta Frantziako ordezkariak Veronan bildu ondoren, Aliantza Santuaren izenean, armada hau Espainiara bidaltzea erabaki zuten, erregimen konstituzionala indargabetu eta berriro ere absolutismoa ezartzeko (Fernando VII.aren garaian).
  • Luis XVIII.ak Frantziako ordezkarien Ganberaren aurrean esan zuen ehun mila frantses zeudela San Luis Jaunaren izenean borroka egiteko”. Hortik datorkio izena.
  • Konstituzioaren aldekoek aurre egin zioten frantsesei Cadizen, baina azkenean amore eman behar izan zuten, setioa jasan ondoren. Berriro ezarri zen absolutismoa (1823).
  • Liberalenganako errepresio gogorra agindu zuten eta hauetako asko (Riego euren artean, exekutatuak izan ziren.

1.4.2.3 1823-33: Hamarkada Doilorra edo Gaitzesgarria (Epea, Zatiketa (3), Lege Salikoa, Pragmática Sanción, Erregegaiak, Altxamenduak, Erreformismoa (3), Trantsizioa (3), EH (7), Bukaera)

Epea: Gudaroste frantsesen inbasioak Fernando VII.ari subiranotasun osoa itzuli zion. Liberalen aurkako izugarrizko errepresioa gauzatu zuten eta politikariek, funtzionarioek, letragizonek, armadako ofizialek… milaka espainiarrek erbestera jo zuten; lehendabizi Erresuma Batuan eta, 1830etik aurrera, Frantzian finkatu ziren Hamarkada Doilorrak iraun zuen bitartean. Inkisizioa ez zen berriro ezarri, baina Hirurteko Liberalak egindako ia guztia desegin zuten.

Fernando VII.a hil baino lehen zatiketa bat gertatu zen absolutisten aldean:

  • Talde ultra erregezalea, apostolikoak. Fernando VII.aren gobernuari bigunegia eta liberalekin eskuzabalegia zela leporatzen zioten. Bere beso armatua boluntario erregezaleak ziren, batik bat nekazariez osatua. Mugimendu ultra honek Karlos Mª Isidro bultzatu zuen erregegai gisa.
  • Talde antiliberala, baina estatu absolutistan erreformak bideratu nahi dituena.
  • Bestalde liberal erradikalak zeuden (Buruzagiak erbestean; barruan, isilpeko elkarteetan ezkutaturik) altxamendu-saio batzuk egin zituzten, baina gehienetan, herriaren babesik ez zutenez, porrot eginda gelditu ziren.

Lege Salikoa

  • Frantzian ikusiko dugu lehen aldiz lege hau.
  • Filipe V.ak sartu zuen Espainian, Habsburgotarren dinastia sar ez zedin.
  • Gizonezkoek soilik goberna zezaketen.
  • Fernando VII.ak kendu zuen Espainian eta Pragmática Sanción legeari eman zion sarrera.

Pragmática Sanción edo Berrespen Pragmatikoa: Fernando VII.ak jarri zuen 1830ean Espainian, Lege Salikoa ezereztatuz. Oinordeko, bere alaba Isabel izendatzen zuen horrela. Lege honek Karlos Mª Isidro baztertzen zuen tronutik.

Erregegaiak Fernando hilko zenerako: 1830ean ultrek Fernando VII.aren anaia Karlos bultzatu zuten erregegai gisa, erregeak berak alaba Isabel nahi zuen bitartean. Karlos eta Isabelen arteko dinastia-auzia bi proiektu eta bi estatu eredu ezkutatzen zituen aitzakia bihurtu zen. 1830 eta 1833 bitartean Maria Kristina (Fernandoren emaztea eta Isabelen ama) erreformista eta liberalen ingurura joan zen biltzen bere alabaren ondorengotzarako eskubideak babesteko.

Altxamenduak

  • 1833an, Fernando hil zenean, Karlos eta bere alde zeuden ultrek altxamendu armatuaren aukera egin zuten.
  • Azken urte hauetan, atzerrian erbesteratutako liberalek altxamendu saio batzuk egin zituzten eta atxiloketa eta fusilamenduak (1831) eman zien amaiera altxamendu liberal hauei.

Erreformismoa

  • Fernando hil bezain laster, goitik bultzaturiko erreformismoa nagusitu zen eta Javier de Burgos izan zen honetan pertsonaia garrantzitsuenetako bat. Errege Dekretu batek probintzien banaketa berri bat zehaztu zuen, estatuaren administrazioaren antolakuntza berriari begira. Probintzien banaketa honek bere horretan dirau, aldaketa handirik gabe, gaurko egunean ere.
  • Liberalak ondo estutuko zituen polizia talde bat egituratu zen.
  • Boluntario talde zibila ere antolatu zen, Aldarea eta Errege-aulkia babesteko. Fase hau absolutisten eta liberalen arteko gerraren jarraipen gisa har daiteke, baina estatua absolutisten menpe zegoen.

1832-1833. urteetan liberalismorako iragarpena edo trantsizioa ematen da Espainian. Egia esan, estatu liberal baten ezarpena ez da iraultzaren ondorio izango, burgesiak eta nobleziak egindako akordio baten emaitza baizik:

  • Espainiako burgesiak ez zuen indar nahikorik iraultza egiteko. Gainera goi burgesiak beldur zien nekazariei.
  • Nobleziak ere beldur zien nekazariei. Bere helburua jabetza bermatzea zen.
  • Horrela gizarte feudaletik orden burges berrirako trantsizioa burgesia eta nobleziaren artean hitzartua izango da.

Hamarkada Doilorra Euskal Herrian

  • Diputazioek sendotu egin zuten herrialde bakoitzeko organo politiko exekutiboaren boterea.
  • Polizia arloko konpetentziak eskuratu zituzten.
  • Aduanak berriro barnealdera eraman zien.
  • Diputazioek ahaleginak egin zituzten Hazienda Zentralari egiten zioten kontribuzioen borondatezko izaerari eusteko.
  • Gero eta gatazka gehiago daude diputazio eta ministerioen artean (diputazioek bere ahalmenak babestu nahi dituzte).
  • Liberalek (edo liberaltzat hartutakoek) ezin dute Batzar Nagusietan parte hartu.
  • Diputazioek sustatu eta diruz lagundu zuten boluntario erregezaleen gorputz zibil armatu batzuen antolakuntza. 10 urtetan zehar aurrekontuetako gastuen parte garrantzitsuenetako bat armak erosteko eta liberalen aurkako gerra prestatzeko bideratu zen.

Fernando VII.a hil zenean (1833), karlista eta isabelinoak edo kristinoak elkarren aurka altxatuko dira, I. karlistada deritzon gerra zibilari hasiera emanez.

1.4.3 Emantzipazio amerikarra (XIX)

1.4.3.1 Amerikako gizartea (4)

Espainiar kolonietako gizartea etnia eta talde ugariz osatutako mosaikoa zen:

  • Penintsulan jaiotakoak zeuden piramide sozialen gailurrean (“gachupin” Mexikon, “chapetón” Perun, “godo” Txilen… ematen zitzaizkien mesprezuzko izenak ziren). Espainiar hauek kargu politikoen monopolioa zuten.
  • Kreolak: Ameriketan jaiotako zuriak. Arbasoak espainiarrak edo portugaldarrak ziren, baina hauek Ameriketan jaioak ziren.
    • Arlo ekonomikoa kontrolatzen zuten eta harreman onak izan zituzten metropoliarekin: merkatariak, artisauak, lurjabeak…
    • XVIII. mendeko espainiar monarkiaren politika erreformistak gobernu kolonialaren gaineko kontrola handitzea eta gehiengo zuria osatzen zuten kreolen aginpidea gutxitzea ekarri zuen. Beraz, botere ekonomikoa izan arren, bigarren mailako karguak betetzen zituzten Administrazioan eta Elizan. Lurralde batzuetan, Rio de la Platan esaerako, populazioaren gehiengoa ziren. Ipar Amerikako kolonia britainiarren independentziaren ereduari jarraitzen hasi zitzaizkion.
    • Beraiek izan ziren independentziaren aldeko prozesuko protagonista nagusiak eta haien kontrolpean egin zen guztia.
  • Amerindiarrak: Amerikako jatorrizko biztanleak. Hauen kopurua asko jaitsi zen (eragileak asko dira: konkistak eragindako sarraskiak, inposatutako lan-sistemak, europarrek zabaldutako gaitz-izurri ugariak…), baina lurralde batzuetan (Peru, Mexiko) nagusi ziren. Bazterturik oso.
  • Beltzak: Nekazaritzan eta morrontza-lanetan jarduten zuten esklaboak; lehen aipatu bezala, amerindiarren hondamen demografikoari aurre egiteko Afrikatik bortxaz eramandakoak. Esklabo-trafikoa XVII/XVIII. mendeetan negozio handienetarikoa dugu, zalantzarik gabe.

Ameriketako gizarteak barne-arazo larriak bizi zituen etnia-talde ugarien arteko arazoak zirela-eta. Gizarte-molde hartan ere proiektu politiko desberdinak hasiko dira azaltzen.

1.4.3.2 Emantzipazioaren zergatiak (4)

  • Ekonomikoak: XIX. mende hasieran Espainia ez zen jadanik potentzia bat nazioarteko testuinguruan. Ekonomia arloan, gainera, arazo estruktural larriak zituen: industri iraultzatik kanpo, oso mugatua zen ere manufaktura-merkatua. Metropolia eta Amerikako lurraldeen arteko harremanak kolonialak ziren (Espainiak merkataritzaren monopolioa zuen eta kolonien garapen ekonomikoa mugatzen zuen). Mugimendu emantzipatzaileak merkatu liberalen errebindikazioa bere programaren ardatz bihurtu zuen.
  • Politikoak: Independentzia ekonomikoa lortzeko, kreolek kolonien gaineko kontrol politikoa eskuratu zuten. Ez dugu ahaztu behar penintsularrek (Espainian jaiotako funtzionarioak) administrazioko goi-karguen monopolioa zutela.
  • Ideologikoak: Mendebaldeko historian, esan behar da, Ilustrazioaren pentsamenduak, Ameriketako Estatu Batuen independentziak eta Frantziako Iraultzak nahikoa berritu zituztela ordura arteko irizpideak eta jokabideak. Kontraste handiko errealitate osatzen zuten arren, espainiar kolonietara ere iritsi ziren joera eta eragin berritzaile horiek, eta burgesia kreolak bereganatu zituen.
  • Hauekin guztiekin batera kontuan hartzeko faktoreakdira hurrengoak ere:
    • Ameriketako Estatu Batuen eta Britania Handiaren interes ekonomikoak.
    • Napoleonen inbasioak sortutako nahasmena.
    • Espainiak XIX. mende hasieran zuen ahulezia politikoa eta militarra

1.4.3.3 Independentzia

Gizarte kolonialetan konkistaren garaitik izan dira protesta mugimenduak. XVIII. mendean gatazka asko piztu ziren populazio eta kultura indigenak errotuen zeuden lurraldeetan, penintsularren eta kreolen nagusitasunari aurre egiten zietenak, hain zuzen.

Horren aurka matxinatu zen Juan Santos: Atahualpa izena hartuta, Estatu independentea eratu zuen Peru erdialdeko oihanean eta bera hil arte, 1756an, iraun zuen.

Urte batzuk geroago, Tupac Amaru-k, errege inken ondorengoak, Andeetako goi-lautaden eskualde zabala askatu zuen eta Estatu inkaiko berria eraikitzen  ahalegindu zen.

1.4.3.3.1 Faseak (3 aldi, Mexiko, Guatemala-Nikaragua-CostaRica)

3 aldi

  • 1810-1814: Lehen urratsak XVIII. mende bukaeran egin bazituen ere (merkatu librearen errebindikazioa), ez zuen euren nahia gauzatu, harik eta Napoleonek Espainia okupatu zuen arte. Napoleon Espainiaz jabetzean abagune egokia izan zuten kolonien askatasunerako mugimenduek eta agintean geratu zen hutsunea ikusita, Espainian gertatutako erreakzio bera izango dute kolonietan: Gobernu Juntak eratzea. Herri Batzorde hauek (kabildo irekiak) izan ziren independentziaren ernamuinak. Metropolia (Espainia) okupatuta zegoenez gero, koloniak krisialdi honetaz baliatu ziren independentziaren aldeko aldarrikapenak egiteko (Rio de la Plata, Nueva Granada…). Mexikon nekazariek bultzatu zituzten askapenerako lehenengo mugimenduak, Miguel Hidalgo eta Jose Morelos apaizek gidatuta. Baina kasu honetan kreol dirudunek eta espainiar armadak matxinada desegin eta buruak exekutatu zituzten (mugimendu askatzaile honek kutsu sozial garbia baitzuen).
  • 1814-1816: Fernando VII.a Espainiako tronora itzulirik eta Europa Aliantza Santuak babesturik, amerikar iraultzak atzera egin zuen. Txile, Quito, Kolonbia, Venezuela, Mexiko eta Peru espainiar tropen kontrolpean geratu ziren berriro. Simon Bolivar-ek Haitin bilatu behar izan zuen aterpea.
  • 1816-1824: “Askatzaileek” zuzendutako kanpaina militar handiak hasi ziren (San Martin Rio de la Plata eta Txilen; Bolivar Venezuela, Ekuador eta Kolonbian). 1824an Ayacuchon (Peru) espainiarren armada menperatzeak ekarri zuen mendetasunaren amaiera eta Amerikako nazio berrien jaiotza.

Mexikok beste bide bat hartu zuen: Agustin Iturbidek inperio bihurtu zuen elizaren, armadaren eta kreol aberatsen agintariak alde zituela.

Guatemalak, Nikaraguak, Costa Ricak… beren burua aske eta independente deklaratu ondoren (Espainia zein Mexikoren agintetik) Ertamerikako Probintzia Batuak eratu zituen, nahiz eta geroago banandu egin ziren.

1.4.3.4 Independentziaren ondokoa (Indep, Antillak, Nola)

Independentzia lortu zen, baina ez zen gizarte aldaketarik izan eta egonezin politikoa izan zen errepublika berri haien ezaugarrietako bat XIX. mende osoan zehar.

Antilletako kolonien egoera oso bestelakoa zen. Kuban izugarri suspertu zen azukrearen produkzioa, esklaboen eskulanaren bitartez. Espainiak, Erresuma Batuarekin batera, esklabotza kentzeko konpromisoa hartu zuen 1817an, baina esklabo beltzen merkatuan segitu zuten isilean. Lurjabeen eta aberatsen aldeko neurriak aldarrikatu ziren eta XIX. mendearen bigarren erdialdetik aurrera arte ez zen esklaboen emantzipazio prozesua hasi.

Herri berriok nola zehaztu ez zegoen batere argi. Simon Bolivarrek Kolonbia Handia zuen buruan, gaurko Kolonbia, Ekuador eta Venezuelak osatua eta, geroago, Amerikako Estatu Hispanikoen Konfederazioa, Ameriketako Estatu Batuetan mendebalderantz hedatuz eraikitzen ari zirenen antzekoa.

Bolivarren utopia horrek huts egin zuen, nazio berriek oso bide desberdinak hartu baitzituzten. Gizarte libre eta sistema liberal aurreratuak eratzeko asmoa ere ustel geratu zen. Kreolen eskuetara joan ziren botere ekonomikoa eta aginte politikoa; indigenak lehen bezain bazterturik geratu ziren eta, kasu gehienetan behintzat, esklabo beltzei ez zieten askapena eman. Era berean, gerrak eta ezegonkortasun politikoak nagusitzean, Ameriketako Estatu Batuen eta Erresuma Batuaren neokolonialismoaren harrapakin errazak izango dira.


[1]Konstituzioa

  • Botere publikoen banaketarako, bere erakundeak antolatzeko eta gizarte-bizitzako usadio, ohitura eta arauak bereizteko banaketa eskema gisa hartzen da.
  • Gizabanakoen autonomia eta askatasuna defendatzeko tresna juridiko gisa hartzen  da.
  • Beraz, Konstituzioa boterea mugatzeko tresna juridikoa da, hau da, Estatuko herritarren eskubideak ezartzen dituen superlegea. Hiru Botereen banaketa klasikoa finkatzen du, hauek oinarritzen direneko erakundeak izendatu eta antolatzen ditu eta, azkenik, agintariek kontuan hartu beharreko jarduera-printzipioak eta -arauak aldarrikatzen ditu.
  • Ezaugarriak:
    • Ordena bermatzen duen zuzenbide berezia da.
    • Superlegea denez legeria arrunta baino maila goragokoa da. Legea Konstituzioarekin kontraesanean badago, hura deuseztatu egin behar dute Auzitegiek edo horretarako sortutako erakundeak (Espainiako Estatuan Auzitegi Konstituzionalak).
    • Herritarren askatasunak definitzen ditu (horiek dira boterearen muga). Gobernuaren jarduera politikoari jarraibidea markatzen dio.

[2]Hamarrenak

  • Antzinako Erregimenean nekazariek Elizari ordaintzen zizkioten zergak ziren. Normalean uztaren ehuneko hamar inguru izaten zen.

[3] Inkisizioa

  • Elizako Tribunal hau heresia eta beste zenbait kristautasunaren kontrako delituen aurka aritu zen: sorginak, apostatak, bigamoak
  • 1233an Gregorio IX.ak sortu zuen, kataro edo albigenseak bezalako sektei ekiditeko, ezegonkortasun politiko eta erlijioso ugari sortzen baitzituzten
  • Espainiako Inkisizioa Errege-Erregina Katolikoek ezarri zuten Gaztela eta Aragoin, kristaututako juduek arriskuan jartzen baitzuten batasuna. 1480an lehenengo tribunalak osatu ziren eta koroaren pean zeuden eta ez Elizaren pean
  • Sententzia posibleak: Sutan erre, absoluzioa, kartzela, sanbenitoa erabiltzea… Auto de fe izeneko ekitaldian egiten ziren publiko
  • 1813an Cadizko Gorteek bertan behera utzi zuten
  • Fernando VII.aren aldi absolutistetan berriro agertu zen
  • 1834ko uztailaren 15ean desagertu zen betirako.
  • Oso ezaguna da galdekizunetan erabilitakobiolentzia eta politikoki egin zen erabilera modernitatearen aurka. Oso bortizki kontrolatu zuten kultura eta liburuen inportazioa eta edizioa

[4]Godoy ministroaklurra liberalizatu nahi du eta Elizaren ondasun batzuk saldu egingo dira. Udalerriek ere gauza bera egingo dute beren herri-lurrekin, dirua behar baitute. Dirudunek erosiko dituzte.

[5] Kapitalismoa

  • Sist ek eta soziala da:
  • Bereizgarriak:
  • Diruaren jabetza pribatua da.
  • Ekoizteko bitartekoak ere pribatuak dira.
  • Enpresa askatasuna dago.
  • Merkatulibrea dago: trukeak egiteko askatasuna.
  • Estatuak ezertan parte ez du parte hartzen.
  • Gizartea jabez eta soldatapekoz osatzen da eta desberdintasun sozial izugarriak sortzen dira.
  • Jatorria Europa modernoan dago, baina XVIII. mendean indartu eta mundu osora zabaldu zen.

[6] 1625ean bidalitako txostenean Olivaresek Espainiako lurraldeak berdintzeko ahaleginak egiteko proposatu zion erregeari “Gaztelako lege eta ohituren arabera, desberdintasunik gabe”.

[7] Gorteak

  • Espainia eta Portugalen horrela deritze ordezkarien asanbladei. Lehen aldiz, XII. mendearen bukaeran, Alfonso IX.ak konbokatu zituen. Ondoren, Katalunia, Aragoi, Nafarroa eta, batez ere, Gaztelan ikusiko ditugu. Errege-Erregina Katolikoen garaian garrantzia galdu zuten eta, Austriatarren absolutismoan, aginte guztia galdu zuten, erregeak hautatzen baitzituen partaideak.
  • 1812ko Gorteek, Napoleonen inbasioaren garaian, Cadizen, 1812ko konstituzio liberala garatu zuten.
  • Fernando VII.ak 1814an ezereztatu zituen, baina 1820an (Riegoren altxamendua) berriro bildu ziren. Fernando VII.a hil arte ez ziren berriro bildu eta XIX eta XX. mendeetan politikaren arabera aldatuko da bere eraginkortasuna.
  • 1931nII. Errepublika: Lehen aldiz sufragio unibertsalez hautatuak izango dira.
  • Gerra Zibilaren garaian desagertu egin ziren.
  • 1942: Francok izendatu zituen kideak.
  • 1967: Lege Organikoak hautatze era minimo bat erantsi zion.
  • 1978: Konstituzio Demokratikoak:
    • o Sufragio Unibertsala
    • o Bikamerala: Bi ganbera: Diputatuak + Senatua

[8]Floridablancako kondea:

  • José Moñino, XVIII. mendeko politikaria, Karlos III.aren kontseilaria.
  • Iraultzaile frantsesen arerio izan zen.
  • Ipar amerikar erreboltariei lagundu zien.
  • Estatuko lurrak molde bakar baten arabera banatzeko egin zuen proposamena: 40 probintziatan banatuko zen Espainia. Hala ere ez zuen administrazioaren nahaste-egoera konpontzeko balio izan

[9] Subiranotasuna

  • Kontzeptu politiko bat da. Estatu baten agintea beste baten menpean ez dagoela adierazi nahi du.
  • Iraultza Frantsesa da bere iturria, Rousseauren pentsamendua: agintea herriarena da eta herriak ordezko batzuei ematen die. Hauek herriaren ordezkari dira eta sufragioa beharrezkoa da.
  • Hasieran, XIX.eko lehen erdian, “nazioak” zuen subiranotasuna eta ez “herriak”. Nazioaren ordezkariek parlamentua osatzen zuten eta sufragio zentsitarioz (mugatua) egiten zen, herri xeheari hauteskundetan parte hartzen utzi gabe.
  • XIX.aren bigarren erdian “herriaren” subiranotasuna ezartzen joan zen + ideal demokratikoak + sufragio unibertsala.

[10]Maiorazkoa

  • Familiako ondaretik bereizten ziren ondasunak.
  • Multzo hau ezin zen saldu eta seme zaharrenak heredatzen zuen normalean.
  • Erdi Aroan du sorrera; ziurrenik seme-alaben artean ondasunak zatitzean, ondare familiarra ez txikitzearren egingo zen.
  • Errege lizentziaz, kontratuz edo testamentuz eraiki ahal zen.
  • 1841ean betirako ezereztatu ziren.

[11]Petxero: Petxak (zergak) ordaintzen dituena. Batez ere Gaztelan zeuden ugari.

[12]Desamortizazioa

  • Amortizazioa kendu zuten lege multzoa da. Amortizazioaren arabera ezin zen hainbat ondasun saldu; eliza, koroa, noble eta herrietako ondasunak, alegia.
  • Aldiak:
    • Lehenengo desamortizazioak CadizkoGorteek egin zituzten (1812).
    • Fernando VII.aren aldi absolutistan neurri guzti hauek abolitu ziren.
    • 1820-1823: Berriro hasi ziren.
    • Isabel II.aren garaian (1836), Mendizabalek antolatu zuen eta garrantzitsuena izan zen. Elizaren ondasun ugari nazionalizatu eta enkante publikoan saldu zuen, zor publikoa itzali eta burgesia erregimen liberalaren alde jartzeko asmoz (izugarrizko erraztasunak eman zizkien erosleei). Ondorioak:
      • Nabarmen handitu ziren Ogasunaren diru sarrerak eta karlisten kontrako gerra finantzatzeko eta zorra txikitzeko erabili zituzten.
      • Noble eta burges aberatsak (lur erosle gehienak horiek ziren) liberalismoaren aldera egin zuten.
      • Baina latifundismo burgesa sendotu egin zen.
      • Nekazariak liberalismoaren kontra jarri ziren, ezin baitzuten lurrik erosi eta, gainera, lurjabe berriek errenta kontratuak garestitu egin baitzien.
    • 1854ko iraultza progresistan berriro izan zuen bultzada handia, oraingo honetan Madozen eskutik. Oraingo honetan ondasunzibilei eragin zien, bereziki, Estatuaren eta udalen ondasunei, eta nekazariei mendien herri erabilerarako eskubidea kendu zien.
    • Helburu orokorrak:
      • Lurrak merkatu librean utzi, jabe berriek nekazaritza-etekin handiagoaizan zitzaten
      • Estatuko Finantzek sarreraberriakizan.
      • Jabe kopuru handiago bat sortu, iraultza liberalaren gizarte-euskarri izan zitezen.
    • Ondorio orokorrak: lehenengo bi helburuak bete ziren.  Hirugarrena ez.
      • Lurrak dirudunek erosi zituzten, enkantean. Aberatsak aberatsago!
      • Jabetzaren egitura ez zen aldatu: erdi eta hegoaldean latifundioa sendotu zen. Lurraren erdia besterik ez zuen ukitu operazio honek.

[13] Honekin tailer propioa eraikitzeko ahalmena lortuko zuen.

[14] Egur-ikatza eta energia hidraulikoa erabiltzen zen, batez ere. Basoen ugariak bide ematen zuten egur-ikatza ekoizteko. Azkenik, ibai eta errekek energia merke mota bat erabiltzeko aukera eskaintzen zuten, energia hidraulikoa alegia. Horrenbestez, protoindustria-gune ugari sortu ziren ibaien ondoan, 6 edo 8 langile zituztenak, baina lana beste 50 bat langileri ematen ziotenak.

[1] Regalismoa: errege absolutuek “regaliak” zituzten, hau da pribilegio handiak erlijioaren inguruan.

[2] Lurjabe handiak eta Eliza.

[1]Godoy: (1767-1851)

  • Karlos IV.aren balido edo lehen ministroa.
  • Botere ahalguztiduna zuen. Espainia moderno honetako lehen diktadorea izan zela diote batzuek.
  • Barne politikan kontserbadorea izan zen eta ospe handiko ministroez inguratu zuen bere burua (adibidez Jovellanos). Lege Zaharreko administrazio-politika zaharkitua gainditzeko politika erreformista bultzatu nahi zuen.
  • Asturiasko Printzea, Fernando VII.a, oso kontran izan zuen eta Aranjuezko altxamenduaren ondoren kargutik bota zuten.

[2] eta, batez ere, Erresuma Batuaren aurka.

[3] José Bonaparte Napoleonen anaia zaharrena zen.

[4] Azken honetan Baskongadak zeuden, Thouvenot jenerala gobernadore zelarik.

[5] Subiranotasuna

  • Kontzeptu politiko bat da. Estatu baten agintea beste baten menpean ez dagoela adierazi nahi du.
  • Iraultza Frantsesa da bere iturria, Rousseauren pentsamendua: agintea herriarena da eta herriak ordezko batzuei ematen die. Hauek herriaren ordezkari dira eta sufragioa beharrezkoa da.
  • Hasieran, XIX.eko lehen erdian, “nazioak” zuen subiranotasuna eta ez “herriak”. Nazioaren ordezkariek parlamentua osatzen zuten eta sufragio zentsitarioz (mugatua) egiten zen, herri xeheari hauteskundetan parte hartzen utzi gabe.
  • XIX.aren bigarren erdian “herriaren” subiranotasuna ezartzen joan zen + ideal demokratikoak + sufragio unibertsala.

[6] Nazioa

  • Lotura zehatz eta bereziak (oinarrian kulturalak eta ekonomikoak batez ere) dituzten lagunen multzoa.
  • Historia bera dute eta horrek bereizketa eta antolatzeko gogo autonomoa dakartza.
  • Muturrera eramanda, euren instituzioak eduki nahi izatera bultzatzen ditu azkenean estatua eraiki arte.

[7] Inkisizioa

  • Elizako Tribunal hau heresia eta beste zenbait kristautasunaren kontrako delituen aurka aritu zen: sorginak, apostatak, bigamoak
  • 1233an Gregorio IX.ak sortu zuen, kataro edo albigenseak bezalako sektei ekiditeko, ezegonkortasun politiko eta erlijioso ugari sortzen baitzituzten.
  • Espainiako Inkisizioa Errege-Erregina Katolikoek ezarri zuten Gaztela eta Aragoin, kristaututako juduek arriskuan jartzen baitzuten batasuna. 1480an lehenengo tribunalak osatu ziren eta koroaren pean zeuden eta ez Elizaren pean.
  • Sententzia posibleak: Sutan erre, absoluzioa, kartzela, sanbenitoa erabiltzea… Auto de fe izeneko ekitaldian egiten ziren publiko.
  • 1813an Cadizko Gorteek bertan behera utzi zuten.
  • Fernando VII.aren aldi absolutistetan berriro agertu zen.
  • 1834ko uztailaren 15ean desagertu zen betirako.
  • Oso ezaguna da galdekizunetan erabilitako biolentzia eta politikoki egin zen erabilera modernitatearen aurka. Oso bortizki kontrolatu zuten kultura eta liburuen inportazioa eta edizioa.

1. gaia-ERREPASOA

Urdaneta

2. gaia

Advertisements
 

Erantzunak itxita daude.