RSS

6. gaia

Langile Mugimendua eta Nazionalismoa Euskal Herrian (18?0-1923)

6.1 Langile mugimenduak

6.1.1 Langile mugimendua Espainian (Sorrera, Nork, Internazionalak, Errestaurazioa, Banaketa (2), CNT (13), PSOE (6), PC (2))

Sorrera: Industriaren garapenaren ondorioz, asko hazi zen langileen kopura eta arazo berriak azaldu ziren gizarte harremanen eremuan.  Hasieran, elkarri laguntzeko xedean sortu ziren, baina, pixkanaka, errebindikazio talde bihurtu ziren. La Mano Negra taldea, adibidez, Isabel II.aren garaiko erakunde anarkista sekretua zen. Anarko-komunistak kontsidera ditzakegu eta Jerez de la Frontera, Kordoba eta Sevillan kokatzen ziren batez ere. Seiurtekoaren garaian ia, LNE eta I. Internazionala (1864) eratu zen, mugimendu anarkista antolatu zen, eta sozialistek PSOE eta UGT sortu zituzten.

Nork: Sortu ziren langile erakundeei bereziki hirietako langileek eutsi zieten. Hala ere, garrantzi handia dute laborariek eta, inongo erakundeetan ez zegoen arren, mobilizazioetan parte hartu zuen langile masa handiak.

Internazionalak

  • I. Internazionala: 1864an. Londresen. Bere buruari LNE deitu zion eta Europa guztiko langile elkarteak zeuden. 1872an hautsi egin zen anarkistak banatu egin zirelako; horrek sortutako krisiaren ondorioz, erabat amaitu zen 1876an.
  • II. Internazionala: 1889an antolatu zen. Parisen. Iraultza Frantsesaren 100. urtemuga zen. Helburua langileak berriz batzea zen eta pentsamendu marxista izan zen nagusi. Langileen eskarien aldeko borroka bultzatu zuen: 8 orduko laneguna, soldaten igoera, gizarte hobekuntzak… Alderdi Sozialisten federazioa osatu zuten, eragin handia zuena politikan eta jendearen iritzian. Urte honetatik aurrera ospatzen da Maiatzaren Lehena.
  • III. Internazionala: Komintern. 1919an egin zen Moskun, Leninen gidaritzapean. Alderdi Komunistak batu ziren Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren zuzendaritzapean; baina Stalinek hautsi egin zuen II. Mundu Gerran (1943). 1947an berriro sortu zen gerra hotzean, baina behin betiko desegin zen 1956-7an. Hemen beste banaketa bat egin zen: sozialistak eta komunistak.
  • 1938an berriro zatitu ziren eta IV. Internazional troskista jaio zen.

Errestaurazio garaia: LNE legez kanpo geratu zen Espainian eta isilean segitu beharra izan zuen lanean erakunde horrek. Ondorioz, elkartearen jarduera zaildu egin zen eta militanteen kopurua murriztu. Sagastaren aginpidean, zertxobait lasaitzen zen langileenganako presioa eta Federación de Trabajadores de la Región Española talde anarkista legeztatu zuten.

Banaketa: Berehala hasi ziren diferentziak

  • Batzuek errebindikazio sindikalak egiten dituzte: 8 orduko lanegunak, soldata igoerak…
  • Beste batzuentzako, ordea, ez da nahikoa eta iraultza egin nahi dute.

XIX. mende bukaera aldera anarkismoa, korronte desberdinen tirabirak direla-eta, erabat ahulduta ikusten dugu.

PSOE (1879)

  • Partido Socialista Obrero Español.
  • Alderdi marxista hau 1879ko maiatzaren 2an sortu zen.
  • Lehen agirian, gizarte klaseak eta jabetza pribatua kentzearen alde azaldu zen eta langileriak aginte politikoa eskuratu behar zuela aldarrikatu zuen. Proposamen honek bereizten zituen sozialistak (Pablo Iglesias buru) eta Bakuninen jarraitzaile anarkistak.
  • 1888an UGT erakunde sindikala sortu zen; anarkistek ez bezala, zuzeneko ekintzen eta antolatu gabeko greben aurka jo zuen sindikatu honek
    • Azken helburua langileak aginteaz jabetzea dela aldarrikatu zuen, baina PSOE alderdiaren politika erreformista zen eta ez iraultzailea. Ahal zuen guztietan hartu zuen parte hauteskundeetan, baina lehen diputatua 1910era arte atzeratu zen (Conjunción Republicano-Socialistak atera zuen).
    • Urte hartatik aurrera sozialista moderatuek (eta Conjunción Republicano-Socialistak) agindu zuten alderdian. Eztabaida luzeak izan zituzten, alderdiaren barnean, burgesiarekin kolaboratzearen komenientziaz eta gehienek beharrezkoa jo zuten monarkia betirako bota nahi bazen.

Federica Montseny

CNT (1910)

  • Confederación Nacional del Trabajo.
  • Espainiar elkarte sindikalista bat zen.
  • Helburuak
    • Sistema kapitalista suntsitzea
    • Produkzio bideak kolektibizatzea
    • Sindikatuek Estatua ordezkatzea

Helburuak lortzeko, langileria batzea ezinbesteko baldintza zen.

  • Batez ere Katalunian eta Andaluzian izan zuen eragina. Baita Levante, Aragoi eta Asturiasen ere.
  • Bere arma nagusiak sindikalismoa eta greba orokorra izan ziren.
  • Ez zuen benetako programa politiko eta ekonomikoa eta horregatik berehala zatiketak izan zituen barnean.
    • FAI:  erradikalak, ez zuten Estatuarekin ezer nahi.
    • Solidarioak (Durruti): armada iraultzaile baten alde zeuden eta agintearen jabe izateko bidea jarri nahi zuten.
    • Moderatuak (Pestaña).
  • Lehen urteak oso gogorrak izan ziren, legala izateko oztopo handiak izan baitzituen, baina 1914tik aurrera garatzen eta hedatzen hasi zen.
  • Bigarren etapa honetan, lan alorreko aldarrikapenei eman zien garrantzi gehiago eta, parlamentuko bidea alboratuz, zuzeneko ekintzetara joa zuen: greba, boikota, sabotajea eta biolentzia. Biolentzia maila handienetara iritsi zen, 1932ko Kataluniako greban eta 1933an Casas Viejasen.
  • 1919aren ondoren, anarkistek gero eta aldarrikapen sendoagoak egiten jarraitu zuten eta nagusien erantzuna ere oso gogorra izan zen. Pistolerismoa Katalunian eman zen nagusiki eta hildako ugari izan ziren. Errepresioaren ondorioz, anarkistek isileko jardunetara itzuli beharra izan zuten.
  • Ez ziren Herri Fronteko kide izan.
  • 1936an, gerra zibilean, Bartzelonako altxamendua baretu zuten eta lehen aldiz gobernuan ordezkari anarkistak izan ziren: Federica Montseny, Peiró…
  • Gerra galtzeak, erbesteratzeak… zatiketa gehiago eragin zien eta Franco garaian desagertuta zeuden.
  • 1977an berriro legeztatu zuten.

PC (1921)

  • Partido Comunista de España.
  • Alderdi komunista honek izugarrizko zatiketak jasango ditu denboraren joanean.

6.1.2 Langile Mugimendua Euskal Herrian (Egoera, Sozialismoa (5), Langile abertzaleak, 1917, Komunismoa, Anarkismoa, I. Mundu Gerra, Primo de Rivera, Sindikatu Katolikoak)

Egoera

  • Industria garatzearen ondorioz, langile masak hazi egin ziren, eta gizarte harremanen alorrean arazo larria sortu zen. Langileen elkartasuna erakutsi nahi izan zuten, elkarri laguntzeko elkarteak, kooperatibak edo langile elkarteak sortu, eta lan eta gizarte hobekuntzak eskatu zituzten. Errestaurazioaren sistema monarkikoan, langile erakundeek, hasieran klandestinitatetik eta, geroago ageriko lanetik, bere iritzi eta eskakizunak agertu zituzten.
  • Industrializazioak eta inmigrante ugariren etorrerak euskal egitura sozioekonomikoa guztiz aldatu zuten eta industria aurreko garaian langile eta ugazaben artean egondako harreman paternalista amaitu egin zen. Hala ere, langileek denbora behar izan zuten antolatu eta egoera berri horri irtenbidea emateko.

Sozialismoa

  • 1886an, Facundo Perezaguak lehen elkarte sozialista sortu zuen Bilboko tipografoen talde batekin. Denborak aurrera egin ahala, langileen bizimodua eta lan egoera zaildu egin ziren eta lan gatazkak areagotu. Ugarienak meatzari inguruetan izan ziren eta sozialismoa milaka langile mugiarazteko gauza zen indar politiko bilakatu zen. Diputatu sozialista bat lortzeko benetako aukera zuen hauteskunde barrutia Bizkaia zen. Manuel Orte izan zen 1891ko hauteskundeetan, Bilboko udaleko zinegotzi aukeratu zuten PSOEko lehen hautagaia.
  • Meatzarien lehen greba garrantzitsua 1890ean izan zen eta langileek emaitza onak lortu zituzten. 1892koak, ostera, porrot egin zuen.
  • Mendearen amaieran, sindikalismo sozialista Donostian indar hartzen hasi zen, eta, batez ere, Eibarren. Armagintza industria oso garrantzitsua zen herri horretan, sozialismoa tradizio liberal antiklerikalaren oinordeko bihurtu zen.
  • Euskal sozialismoaren oinarria batez ere kanpotik etorritako biztanleek eratzen bazuten ere, euskaldunak ere izan ziren tartean, esaterako Tomas Meabe: abertzaletasunetik ihes egin eta Espainiako Gazteria Sozialistak eta La Lucha de Clases mintegia eratu zituen.
  • 1915ean, euskal sozialismoaren barruan politika moderatuagoa agertu zen, Perezaguaren erradikalismoaren ondoan. Joera horren ordezkari nagusia Indalecio Prieto izan zen, 6 urte zituenetik Bilbon bizi zen asturiarra. Joera moderatu horrek alderdiaren buruzagitzatik joera erradikala kendu zuen. Ondorioz, sozialisten eta errepublikanoen arteko hitzarmena gauzatu ahal izan zen eta Prieto Gorteetako diputatu hautatu zuten hogei urtez. Horrela bada, grebak eta sabotajeak alde batera utzi eta hauteskunde borroka nagusitzen joan zen.

Langile abertzaleak: XX. mende hasieran, gatazkak areagotu egin ziren Perezaguaren erradikalismoaren eraginez. Hala ere, 1910eko meatzarien greba oso arrakastatsua izan zen eta, gertaera horien aurrean, langile abertzaleek erreakzionatu eta euren sindikatua eratu zuten: Eusko Langileen Alkartasuna, ELA-STV. Helburua euskal langileen batasuna lortzea zen eta oinarriak abertzaletasunean eta Elizaren gizarte hezkuntzan ezartzen zituen. Abertzaleentzat, sozialismoa ideologia arrotza zen, kanpotik etorritako beharginen artean errotuta zegoena eta euskal herritarrengandik urrun eduki beharrekoa. Elizak, anarkista eta sozialistekin izututa, nahiago zuen sindikatu hau.

1917: Dena dela, egoera politiko ahula zegoela ikusita, 1917an greba antolatu zuen Gobernua kolokan jartzeko. Grebak porrot egin zuen eta Prietok argi ikusi zuen ez zela komeni egitura sindikala gobernuarekin zituen borroketan nahastea. Gainera, gero eta handiagoa zen inflazioak, boltxebikeen garaipenak eta Europan zebilen iraultza susmoak langileen sindikatuen garapen izugarria ekarri zuen. Bai sindikalismo sozialista eta bai anarkista, katolikoa eta abertzalea ere asko hazi ziren, nahiz eta behargin asko sindikatuetan afiliatua ez egon.

Komunismoa: Sozialismotik banatu berri ziren eta Perezagua buru zuten komunistek, ordea, sozialista erradikalak erakartzea lortu zuten, tartean militante garrantzitsu batzuk, Perez Solis eta Dolores Ibarruri adibidez. Dena dela, gainerako zuzendaritzak Prietoren eta II. Internazionalaren aginduetara jarraitu zuen.

Anarkismoa: Anarkismoak ez zuen apenas indarrik izan EAEn; bai, ostera, Katalunian. 1919an, sozialisten moderantismoa ikusirik, greba antolatzen saiatu zen, baina ez zuen arrakastarik izan.

I. Mundu Gerra: Espainiak I. Mundu Gerran neutral izateari esker, lehiarik gabeko merkataritza egiteko aukera izan zuen eta, jarduera horren bidez, etekin errazetan oinarritutako oparotasuna bizi izan zuen. Baina epe horren amaieran, krisia etorri zen, 1921eko krisia, eta lan egoera txartu egin zen. Soldatak murriztea eguneroko gauza bilakatu zen, enpleguaren murrizketa ez areagotzeko. Hala ere, komunistek ez zuten egoeraz baliatzen jakin, sozialistak banaketa egin berria zela-eta, ahulduta zeuden une horretan.

Primo de Rivera: Primo de Riveraren diktadura ezarri zenean, anarkismoa legez kanpoko bilakatu zen eta sindikalismo aske eta katolikoak indar handiagoa hartu zuen. Hala ere, UGTren kolaborazionismoak batzorde parekideen kontrola izaten eta Largo Caballero sozialista kargu ofizial baterako izendatzen lagundu zion. Gertaera horiek guztiek finkatzen eta II. Errepublikan ezkerreko alderdi handienetako bat bilakatu ahal izateko oinarriak jartzen lagundu zieten sozialistei.

Sindikatu Katolikoak: Gainera, Sindikatu Katolikoek ere hartu zuen bere lekua euskal gizartean. Inongo izaera iraultzailerik ez zuten talde hauek.


6.2 Nazionalismoak

6.2.1 Kataluniako nazionalismoa (La Renaixença, Politika (3), Mancomunitat de Catalunya)

La Renaixença: XIX. mendean bizkorraldi bat izan zuen. Liburu batzuk argitaratu ziren eta Kataluniako hizkuntza eta kulturaren esnatzea eman zen; giro hartan katalanismo politikoak ere esparru egokia aurkitu zuen bere agerpena egiteko.

Politika

  • Mugimendu katalanista eratuko zuten elkarteak sortzen joan ziren. Independentistek ez zuten indar handirik eta aldarrikapena ahalik eta autogobernu maila handiena lortzera bideratzen zen.
  • Manresako Batzarrean Manresako Oinarriak ezarri ziren. Oinarri haietan egin zen estatu proposamena konfederala zen ia eta autogobernu maila handi batez hornitzen zuen Katalunia barne egiturari begira. Dokumentu hau katalanismo kontserbadorearen aldarrikapen plataforma bihurtu zen eta hartan oinarriturik eratu zen 1901ean Lliga Regionalista izeneko partidua, Prat de la Riba buru.
  • Ezkerreko katalanismoa ere hasi zen antolatzen, errepublikazaletasunari lotua. Lligak baino eragin txikiagoa izan zuen hasiera hartan. Katalanismo errepublikazaleen erakunde horiek II. Errepublikaren garaian izan zuten indar handien, Esquerra Republicana de Catalunya sortu ondoren.

Mancomunitat de Catalunya: Instituzio honen jarduera izan zen esperientzia interesgarriena. Diputazioek, eta ez Espainiako gobernuak, utzitako ahal batzuei esker, sortu zen erakunde hau 1914an. Lau herrialdeetako Diputazioak bildu ziren bertara eta gainerako administrazio entitate baten antzera jardun zuen. Primo de Riverak eman zion amaiera autogobernuan oinarritutako esperientzia honi, legez kanpo utzi baitzuen 1925ean.

6.2.2 Euskal nazionalismoa (Sorrera, Aurrekoa, XIX (6), Arana (Zein zen, Bizitza eta lana (4), Larrazabal, Ideologia (6)), XX (Diktadura (4), II. Errepublika (2)))

Sorrera: Euskal abertzaletasuna, katalanaren moduan, foruen defentsarako giroan sortu zen, baina, katalanaren aldean, beste ezaugarri batzuk izan zituen, eta, argi eta garbi, ez zen burgesia modernotik sortu. Foru historikoak indargabetzeko legeak 1876an, XX. mendean ere sartuko ziren bi erantzun mota eta filosofia eragin zituen: batzuek, amore eman eta egoerari probetxua ateratzen jakin zuten, galtze hura Madrilekiko kontzertu ekonomiko bihurtuz, euren mesederako; beste batzuek, ostera, tradizionalismoari eutsita, foruak oso-osoan berreskuratzearen alde egin zuten.

Bigarren taldekoak ez ziren burges industrial toleranteak izan, gerra karlista galdu zutenak baino. Tradizioz nekazaria zen herriari eutsi nahi zioten, hiriaren eta industriaren aurkakoari; haientzat, foruak osorik defendatzea euskaltasunaren muinaren alde egitea zen eta, horrenbestez, foruak indargabetzeko legea gobernu zentralaren irainik handiena izan zen.

XIX. mendeko azken urteetan sortu zen, Sabino Aranak 1890. urteetan sistematizatu zituen puntuak aurkeztu eta eztabaidatu ziren prozesu luze baten ondoren.

Aurrekoa: Aita Larramendi izan behar dugu kontuan eta bere literatura mitikoa. Euskal Herriaren jatorriaren berreraikitze historikoa mitiko bat aurkeztu zen: tubalismoaren mitoa, basko-kantabrismoa, eta abar. Euskal Herria bertute guztien jabe den herri aukeratu gisa aurkezten zuen Larramendik.

XIX. mendean zehar

  1. Hasi ziren euskal estatu baten aukera aztertzen, Pirinioez alde bietako euskal lurraldeak bateratu ondoren.
  2. Eragin handia izan zuten era berean gerra karlistek eta foruen arloan egindako aldaketek (1876) eta foruen edozein aldaketaren aurka zihoan korronte foruzale erradikal bat sortu zen. Talde honetako sektore batek sarrera egin zuen 1898an Euzko Alderdi Jeltzalean, Ramon de la Sota buru.
  3. Azkenik, industria iraultzak Errestaurazioaren araberako sistemari loturiko burgesia bat sorrarazi zuen Euskal Herrian, burgesia berri honek kontzertuen sistemak bere horretan irautea nahi zuen inondik ere, egitura fiskal horrek onura handiak zekarzkiolako.
  4. Aldi berean, eskulanaren eskariak populazioaren emigrazioa bultzatu zuen mea eta industrialdeetara eta, lan-arazoak emendatuz joan ziren heinean, handiagoa eta garrantzitsuagoa izan zen era berean gizarte tradizionalaren eta erlijioaren eta gizarte molde berriaren arteko haustura.
  5. Testuinguru honetan, Aranaren nazionalismoa erreakzio antikapitalista izan zen, emigrazioaren aurkakoa eta nekazaritza giroko gizarte tradizional idealizatu baten aldekoa.
  6. Bi aurreko hurbil izan zituen nazionalismoak sortu zen garaian, 1876aren ondoko foruzaletasun erradikala, foruak osorik berrezartzea aldarrikatu zuena, eta tradizionalismoa, karlisten eta integristen artean banatuko zena, erlijio eduki garrantzitsu batez hornituko baitzuen ideologia horrek aranismoa.

  

Sabino Arana kartzelan

Arana Goiri, Sabino (1865-1903)

  • Zein zen: Euskal politiko nazionalista.
  • Bizitza eta Lana
    • 1892: Vizcaya por su independencia publikatu zuen eta bertan Partido Bizcaitarraren oinarriak jarri zituen. XIX. mendearen amaieran sortutako euskal abertzaletasunari bizkaitarrismo esan zitzaion, Bizkaiari lotutako alderdi moduan hasi baitzen. Gerora, errebindikazioetan euskal lurralde guztiak sartu zituen.
    • Bai egunkari honetan eta bai Euzkadi aldizkarian bere teoriak eta propaganda zabaldu zituen.
    • Hizkuntzari buruzko ikerketak euskarari bultzada handia eman zion.
    • Arrazoi politikoak zirela eta preso egon zen 1895 eta 1902an.
  • Larrazabalgo hitzaldia (1893) eta ondorengoa: Hemen aurkeztu zituen bere ideologiaren oinarriak. Hurrengo urtean sortu zuen lehen elkarte nazionalista, Euzkeldun Batzokija, Euzko Alderdi Jeltzalearen sorburua.
  • Ideologia
    • Oinarria: euskal arraza, foruak eta erlijioa.
    • Lema: Jaungoikua eta Lagizarra.
    • Foruak oso-osorik berrezarri behar ziren eta independentzia ezinbestekoa zen.
    • Arraza garbia soilik biziko zen Euskal Herrian, emigranteek ohiturak, erlijioa eta morala hondatzen baitzituzten.
    • Hasieran, Bizkaia soilik izan zuen gogoan, baina gero euskal probintzia guztiak. Eredu konfederala imajinatu zuen: lurralde bakoitzak bere autonomia, foru eta instituzioak  izango zituen eta gero konfederazioan batuko zen.
    • Lehenengo urteetan, independentziaren alde zegoen, baina 1898tik aurrera, Euskalerria Elkarteko kideak EAJ alderdian sartu eta gero, moderatu egin zen diskurtso hura, Kataluniako Lliga Regionalistaren antzera.
  • XX. mendea: 1903an Arana hil egin zen.
    • II. Errepublikara arte → aldaketarik ez eta EAJk alderdi klerikal gisa iraun zuen. 2 interpretazio:
      • Erradikal sabindarrak.
      • Euskalerriakoak (azken hauek moderatu eta autonomiazaleak).
      • Hasieran independentzia zaleen esku egon zen alderdia.
      • 1917ko hauteskundeetako arrakastaren ondoren, Euskalerriakoek zehaztu zuten haren politika, Lligak bezala, harreman ugari izan baitzituzten kataluniarrekin garai hartan. Izena aldatu eta Comunión Nacionalista Vasca bihurtu zen.
      • Haserrea: 1919ko hauteskundeen porrotaren ondoren: Comunión eta erradikalek haserretu eta hauek alderdia utzi eta independentziaren aldeko politika bultzatu zuten berregituratu  zuten EAJren bitartez.
      • Primo de Riveraren Diktaduraren garaian, politika baztertu eta kultura, kirol eta horrelako ekintzetara jo behar izan zuten.
    • Diktadura amaitu eta II. Errepublika hasi zenean
      • Berriro alderdi bakarra: PNV.
      • Aldi berean nazionalisten sektore akonfesional  liberalak ez zuen egokierarik aurkitu programa berrian eta EAE (Eusko Abertzale Ekintza) edo ANV (Acción Nacionalista Vasca) alderdia sortu zen.

6.3 Kultura belaunaldi berriak (1874-1939)

6.3.1 Espainiako kultura belaunaldi berriak: 1898tik 1927ra (4)

  1. 1898ko Belaunaldia: Unamuno, Baroja, Machado, Azorin eta abar. 1898ko Hondamendiak markatu zuen belaunaldi honen sorrera, Espainiaren etorkizunaren aurreko kezka bizia sorrarazi baitzien gertakari hark. Espainia aldatu beharra aldarrikatu zuten guztiek; ilusiorik gabeko herri garaitu bat zuten aurrean, eta azken koloniak galdu ondoren, garbi ikusi zuten iraganeko garaien miran bizitzea ez zela orduko munduen aurrera egiteko aski. Joaquim Costak bere idatzietan aurkeztutako proposamen berritzailea azpimarratuko dugu: oligarkia eta kazikismoa deuseztatu beharra zegoen, horiek baitziren estatuaren garapena eta ekonomiaren, eta bereziki nekazaritzaren, bizkortzea oztopatzen zituzten gaitz nagusiak.
  2. I. Mundu Gerrako belaunaldi berria:Azaña, Menendez Pidal eta Marañon. Espainiako sistema politikoaren demokratizazioa eta Europari begira jartzea izan zen hauen ekinaren helburu nagusia. Ortega y Gasset-ek ere ildo europazale honetatik abiatu zen eta elite zuzendari baten beharra aldarrikatu zuen masak Espainia berriranzko bidean ezar zitzan.
  3. 1927ko Belaunaldia: Idazle gazte hauek konpromiso sendoa hartu zuten Espainiaren modernizazioaren alde eta zuzenean hartu zuen parte Errepublikaren garaiko eraberritze lanetan. Kasu batzuetan erbestea (Rafael Alberti) eta beste batzuetan heriotza (Federico Garcia Lorca eta Miguel Hernandez) izan zen konpromiso haren prezioa.
  4. Diktadura frankista garaian porrota izango zuten saiakera berritzaile guztiak.

6.3.2 Institución Libre de Enseñanza erakundea (1868ko iraultza, Krausismoa, Arazoa, Emaitzak)

1868ko iraultzak irakaskuntza askatasuna ekarri zuen lehenengo aldiz Espainiara. Une honetan azaldu zen Estatuak eta Elizak kontrolaturiko heziketatik kanpoko ikastetxeak sortzeko aukera, ordura arte Estatuak eta Elizak beste inork ez baitzuen hori egiterik.

Krausismoa

  • Christian Friederich Krause filosofo alemaniarrak bultzaturiko mugimendu filosofikoa.
  • Kezka nagusienetako bat heziketa izan zen. Jendeari beharrezkoa zuena irakasteko irakaskuntza zen bitartekoa eta, gainera, hiritarrak arrazionalismoaren eta askatasunaren balio berrietan hezteko tresna garrantzitsuena zen.
  • Espainian oso gogo onez hartu zuten proiektua kleroaren premisa atzerakoietan oinarritutako hezkuntza sistema ilun eta azientifikoaren kontra zeuden talde intelektual progresista batzuek.

Arazoa: Lehen Hezkuntza (bigarren zikloko eta unibertsitateko ikastetxe eredu izateko helburuarekin sortu baitzen). Oinarrizko hezkuntzaren eraberritze lanetan lehenengo urratsak egin behar izan ziren eta arreta handiz zaindu beharra zegoen ordura arte bazterturik egon zen gizarte sektore bat: emakumeak.

Emaitzak

  • Hasieran oso onak izan ziren(XIX. mende bukaera eta XXko hasiera):
    • Igo zen eskola kopurua.
    • Igo zen Institución Libre de Enseñanza instituzioko kideen eragina Herri Hezkuntzarako Zuzendaritza Nagusian.
    • Garatu zen emakumeen irakaskuntza.
  • II. Errepublika garaian iritsi zen bere unerik gorena. Instituzioari loturiko pertsona bat, Marcelino Domingo, Herri Hezkuntzarako Ministro egin zuten eta hezkuntza eraberritzeko plan anbiziotsu bati ekin zioten:
    • Oinarrizko hezkuntza herri askotara zabaldu zen.
    • Irakaskuntza ertaineko ikastetxeen kopurua bikoiztu zen eta ikerketarako zentro berriak zabaldu ziren.
    • Kulturaren hedakundearen esparruan liburutegiak eta antzerki taldeak sortu ziren, zinema programazioak bultzatu, eta abar. Kulturarako aukerak ordura arte halakorik sekula ezagutu ez zuten tokietara hurbildu ziren.

6.3.3 Nazionalitateen kulturen berpiztea eta haien instituzionalizazioa

Mugimendu hauen artean alde handiak izan baziren ere, ezaugarri komun batzuk izan zituzten prozesu hauek:

  • Mugimendu hauek Errestaurazio garaira arte joan ziren pixkanaka gorpuzten.
  • Hauek izango ziren XIX. mende bukaeran sendotu ziren alderdi autonomista, erregionalista eta nazionalisten oinarri.
  • Kulturaren berreskuratze prozesua sendotuko zuten instituzioak eraiki ziren.

6.3.3.1 La Renaixença eta katalanaren kultura instituzionalizazioa (3)

  • La Reinaxença: XIX. mende bukaeran bizkortu zen kultura eta hizkuntzaren aldeko prozesuari deritzo. Prentsa artikuluak eta literatura lanak argitaratu ziren hizkuntza eta kultura katalanaren alde.
  • Lore Jokoak eta poesia lehiaketak antolatu ziren, katalan hizkuntzari ospea ematearren eta hark guztiak giro aproposa eskaini zion ondoren katalanismo politikoari, agerpen egokia egiteko.
  • Mancomunitat: Katalanistek bultzatu zuten bereziki administrazio instituzio hura eta, hartaz baliaturik, Kataluniako hizkuntza eta kultura sendotuko zituen kultura proiektu anbiziotsu bati ekin zioten.
  • Hizkuntza: Orduan zehaztu ziren katalanaren arau ortografikoak. Une hartatik aurrera, kultura berpizkundeak hizkuntza normalizatu bat eduki zuen komunikaziorako, katalan batua alegia, eta hizkuntza arautu horrek ez zuen oztopatu dialekto katalanen ohiko jarduna.

6.3.3.2 O Rexurdimento eta Galiziako kultura instituzioen sorrera

  • Galiziako kulturaren berpizkundea oso prozesu luzea izan zen. XVIII. mendean literatura galegoaren aldeko kezka zuten intelektual liberal batzuek osatu zuten belaunaldi hura.
  • Lore Jokoak antolatu ziren.
  • Galiziaren batasunaren aldekoak ziren eta lurralde bakar batera biltzea eskatu zuten.
  • Era berean, garai hartan argitaratu ziren, lehenhiztegi eta gramatika galegoak.
  • Real Academia Galega sortu zen 1905ean. A Coruñan sortu zen, Habanan zeuden emigrante galego batzuk bultzatuta; helburua ikaskuntza galegoak modu zientifiko batez bultzatzea izan zen.
  • 1923an unibertsitario talde batek Seminario de Estudios Galegos sortu zen Santiagon. Helburua Galiziari buruzko ikasketak bultzatzea eta kultura galegoa berpiztea zen.

Eusko Ikaskuntza Oñatin

6.3.3.3 Euskal kulturaren berpizkundea

  • Euskal Jaialdiak egiten hasi ziren, euskara eta euskal kultura sustatzeko helburuz. Lehenak Urruñan egin ziren; bertso lehiaketak, kirol probak, herri jokoak eta musikaldiak antolatzen ziren. Mugaz bi aldeetako intelektualak biltzen ziren eta etengabe trukatu ziren kultura mailako ideiak eta proposamenak. Zazpiak Bat lemaren formulazioa zegoen proposamen haien artean.
  • Bilboko hiria lehen mailako ekonomia gune izateak garrantzi handia izan zuen, artelanak erosten zituen burgesia mota bat sortu baitzen. Horrela, galeriak eta arte merkatariak  ugaldu ziren.
  • Testuinguru hartan sortu zen 1918an Eusko Ikaskuntza elkartea, ideologia politiko desberdineko jendeak bultzatuta. Euskal lurralde guztietako ordezkariak hartu zuten parte; euskara, gaztelania eta frantsesa izan ziren hizkuntza ofizialak eta euskal ikaskuntzen hedapena eta sustapena izan zen haren helburu nagusia.
    • Politikaren alorrean, berebiziko garrantzia izan zuen II. Errepublikako lehen hilabeteetan Euskal Herrirako aurkeztu zuen Autonomia Estatutuak, ondorengo proiektuen erreferentzia izan baitzen.
    • Beste ekimen garrantzitsu bat Euskaltzaindiaren sorrera izan zen.
  • Donostiako Orfeoia sortu zen (1897).
  • 1898ko Belaunaldiko artistak nabarmendu ziren: Maeztu, Unamuno eta Pio Baroja. Euskarazko literaturan Orixe izan zen euskal poeta handienetako bat.
  • Resurreccion Maria Azkuek bere hiztegi ospetsua argitaratu zuen: Diccionario vasco-español-francés.

[1] LNE (Langileen Nazioarteko Elkartea)

  • Langileen mugimenduaren nazioarteko antolaketa.
  • Londresen sortu zuten 1864an, Europako langileen elkarte nagusietako ordezkariek.
  • Hurrengo urteetan oso azkar hedatu zen eta, hala ere, Bakuninen aldeko anarkisten eta Marxen aldeko sozialisten artean istiluak sortu ziren elkarte honen baitan. Hagako kongresua arte iraun zuen (1872; orduan anarkistak bota egin zituzten LNEtik.

[2] Klase soziala edo gizarte klaseak

  • Gizarte bat osatzen duten taldeak eta bere artean desberdinak direnak ekonomian, politikan, estatus juridikoan…; giza talde berezi bateko kide izateari erreparatzen diote.
  • Historian zehar modelo ezberdin ugari ikusi dugu: kasta gizartea, gizarte estamentala, klase gizartea…
  • Marxismoak izugarrizko garrantzia eman zion.

[3] Iglesias, Pablo (1850-1925)

  • Espainiako sozialismoaren sortzaile
  • Ferrolen jaio zen eta, aita hil zitzaionean, Madrilgo Hospizioan sartu zuten eta inprimatzaile egin zen
  • 1970ean Asociación Internacional de Trabajadoresen afiliatu zen, eta bere egunkarian –Solidaridad- gerraren aurkako  lehenengo idatzia publikatu zuen
  • Marxen Internazionalari ere atxiki zitzaion eta 1879an Partido Socialista Obrero Español sortu zuen, 1881ean Komite Zentraleko Idazkari Nagusia izendatu zutelarik
  • 1885ean El Socialista egunkaria sortu zuen
  • 1888an Unión General de Trabajadores sortu zuen
  • Gerraren aurka aritu zen eta atentatu anarkistak egin  zituztenenganako errepresioa kritikatu zuen
  • 1910ean lehenengo diputatu sozialista izan zen.

[4] Bakunin, Miguel (1814-1876)

  • Errusiar politikaria. Familia nobleko jatorria zuen. Bere herria utzi eta Berlinera joan zen bizitzera.
  • 1848ko iraultzan parte hartu zuen.
  • Siberian erbesteratuta egon zen, baina ihes egitea lortu zuen eta Londres, Napoli eta Suitzan bizi zen.
  • Teoriko baino gehiago ekintza gizona zen.
  • Bere ustez:
    • Estatuaren abolizioa
    • Lanerako tresnak kolektibizatu, baina ez beraiekin lortutako emaitzak
    • Instituzioetan egindako ekintza politikoen etsai amorratua izan zen.
  • Internazionalean Marxi enfrentatu zitzaion eta sozialismotik aldendu zen.
  • Obra: Estatua eta anarkia.

[5] Anarkismoa:

  • Inolako erlijio edo politika aginterik onartzen ez duen doktrina eta mugimendu politiko eta soziala da. Anarkistak estatua kentzearen alde daude, horregatik instituzioetako parte hartze politikoari muzin egiten diote, gauza guztien gainetik gizabanakoaren askatasun osoa goraipatzen dute.
  • Doktrina politiko honen helburuak:
    • Norbanakoaren askatasuna.
    • Estatua deuseztatzea.
    • Produkzio ondasunen jabego pribatua.
  • Lehenengoa WilliamGodwin  (1756-1836) izan zen:
    • Jabego pribatuaren kritika gogorra egin zuen.
    • Estatua da gehiegikeria guztien erredun.
    • Klaserik gabeko gizartea defendatu zuen.
  • Proudhon izan zen Sozialismo Utopikoaren pertsonaia nagusia eta eragin nabarmena izan zuen anarkistengan:
    • Anarkia egoera bat defendatu zuen. Hemen askatasuna ez zen ordenatik jaioko, baizik ordena horren sortzailea izango zen.
  • Bakunin izan zen teoriko anarkista nagusiena, eta Marx eta biak aurrez-aurre jarri zien I. Internazionalean.
  • Bi eskola bereiztu behar dira anarkismoaren barnean:
    • Indibidualista: Kontsumo gaien jabego pribatua onartzen du.
    • Komunista: Jabego kolektiboa eskatzen du edozein arlotan.
  • Internazionalean bi joera nabarmendu ziren:
    • Sozialista
    • Anarkista: Sindikatuetan oinarri izatea ez zuen garbi ikusten eta ekintza zuzenak praktikatu zituen. XX. mende hasieran  sindikatu horiei lagundu zien eta anarkosindikalismoa sortu zen. Hala ere, elementu erradikalenak ez zuten onartu eta AIT (Asociación Internacional de Trabajadores) osatu zuten. Bertan CNT espainiarrak parte hartu zuen. AITk I. Internazional izena beretzat nahi zuen eta ez zituen sobietar eta alderdi sozialdemokraten politika onartzen
  • Europan I. Mundu-Gerran desagertu egin zen eta Espainian, berriz, 1939 arte iraun zuen.
  • Anarkosindikalismoa
    • XX. mende hasieran jaio zen.
    • Printzipioak:
      • Politika.
      • Ekintza zuzenak; greba orokorra Estatu burgesa bota ahal izateko.
      • Klaserik gabeko gizartea.
    • I. Mundu-Gerra ondoren indarra galtzen joan zen eta langileriaren multzo handi bat alderdi komunistan sartu zen. Espainiako CNTk iraun zuen soilik.
    • Hurrengo korronte ideologikoen sintesia kontsidera daiteke:
      • Marxistak: Klase borroka onartzean.
      • Anarkistak: Estatua desegin eta sindikatuak alderdiekiko independenteak kontsideratzean.
    • Anarkismoak, anarkosindikalismoa dela eta, langile mugimenduetan eragina izan zuen, parlamentarismoan parte hartu gabe.

[6] Komunismoa

  • Ekoizteko bitartekoak estatuaren esku daudeneko sist soziala da.
  • Komunismo modernoa, Marxek Manifestu Komunistan erakusten zituen ideietan oinarritzen da, hala nola, heredatzeko eskubidea kentzea, lurrak eta fabrikak esku pribatuetatik kentzea, bankuak nazionalizatzea eta herritar guztientzat lana egiteko legezko betebeharra ezartzea.

[1]Tubalismoak sorrera mitikoa ikusten zion Euskal Herriari eta Iberiar Penintsulari berari. Berak dioenez, euskaldunak, Tubal, Noe-ren ilobaren ondorengoak izango lirateke. Oraindik ere bada hori defendatzen duenik: Tubal lehen errege iberikoa izan zela, alegia, eta Tafalla bezalako hiriak berak sortu zituela.

[2] Partido Bizkaitarra:

  • Euskal talde politiko nazionalista. Sabino eta Luis Aranak Bilbon sortu zuten egunkaritik datorkio izena.
  • 1894an Euzkaldun Batzokija sortu zen, nazionalismoaren ekintzak gidatzeko xedez. Gero Bizkaia Buru Batzar aldera jo zuen.

[3] EAJ

  • 1893®Bizkaitarrak izeneko taldean du sorrera alderdi honek.
  • Luis eta Sabino Arana Goirik bultzaturiko talde honen lema Jaungoikua eta Lagizarra zen.
  • II. Errepublikaren garaian asko garatu zen eta, beste indar batzuekin batera, autonomia estatutu bat lortu zuen.
  • Francoren diktadurak bere liderrak erbesterarazi zituen, atzerriratutako gobernua urtetan mantenduz.
  • Franco hil zenean, sozialistekin eta beste alderdi batzuekin Gernikako Estatutua paktatu  zuen.
  • Lehenengo hauteskundeetan gehiengo absolutua lortu izan zuen.

[1] Domingo Marcelino (1884-1939)

  • Politikari, maisu eta periodista kataluniarra.
  • Alderdi Federaleko (Pi i Margall) kide izan zen eta diputatu izan zen 1914an.
  • Partit Republicà Català sortu zuen 1917an.
  • 1917ko greba orokorraren ondoren atxilotu egin zuten, grebaren bultzatzaile bezala hartuz.
  • 1929an Partido Radical Socialista sortu zuen eta Primo de Riverari aurre egin zion. Frantziara alde egin beharrean izan zen eta ez zen II. Errepublikara arte itzuli.
  • Ministerio batzuetan lan egin zuen, batez ere Hezkuntzan eta Nekazaritzan.
  • 1933an Azañarekin elkartu zen, Izquierda Republicana osatuz.
  • Hezkuntza ministroa zen 1936an, Gerra Zibila hasi zenean.

5. gaia

7. gaia

Advertisements
 

Erantzunak itxita daude.