RSS

7. gaia

 Bigarren Errepublika: 1931ko konstituzioa eta erreformak (1931-1936)

7.1 Errepublikazaletasuna

Sorrera: XIX. mende erdialdean sortu zen mugimendu hau. 1848an, alderdi berri bat sortu zen liberalen artean, Partido Demócrata, eta honek egin zituen errepublikaren aldeko lehen formulazioak. Gero, 1868ko iraultzaren garaian, sortu zen Partido Republicano Federal.

Banaketa eta eztabaidak: I. errepublikaren garaian, jada, errepublikaren aldeko indarrak taldetxo ugaritanbanatu ziren. Ez ziren sekula oposizio programa bateratua egituratzeko gauza izan eta horrela ezin zen monarkiaren aurkako ekintzarik gauzatu. Eztabaidak:

  • Errepublika antolatzeko modua: federala ala batua.
  • Errepublikaren izaera soziala: burgesa ala erreformista.
  • Errepublika lortzeko modua: legearen arabera, iraultzaren bidez edo kolpe militar baten bidez.

XX. mendearen hasieran ez zen erakunde bakar batera biltzea lortu, baina mugimendua bizkortu egin zen. Pixkanaka altxamenduaren aldeko asmoak baztertu egin zituzten eta parlamentua aukeratu zuten borroka gune, Unión Republicana sortu ondoren, bereziki (1903).

Bi joera

  • Bata kontserbadorea, gizarte mailan, eta demokrata, arlo politikoan.
    • Salmeron zen buru.
    • Errestaurazioaren aurka egiteko xedean, elkarlana bultzatu zuen sistemaren aurka zeuden beste indar batzuekin eta, 1909an sortu zen Conjunción Republicano-Socialista izeneko koalizioa. Hitzarmen honek ez zuen halako arrakastarik izan, alde bietatik kritikatu baitzuten akordioa.
  • Bestea erradikalagoa zen eta 1908an Partido Republicano Radical sortu zen.
    • Alejandro Lerroux zen buru.
    • Elizaren eta Estatuaren arteko bereizkuntza defendatu zuen, eta antiklerikalismo bortitza erakutsi zuen askotan.
    • Progresista zen gizarte arazoen aurrean eta herri jendea zen haren oinarri nagusia.

Bilakaera

  • Lerrouxismoagero eta kontserbadoreagoa bilakatzen joan zen eta guztiz urrundu zen ezkerreko erreferentzietatik. II. Errepublikaren garaian, eskuinarekin kolaboratzen ikusiko dugu.
  • 1920. urteetan  eta I. Mundu Gerra eta Errusiako Iraultzaren ondorioz, errepublikazaletasunaren oinarriak berritu beharrean izan ziren. Horrela sortu zen Acción Republicana, Manuel Azañaren inguruan. II. Errepublika garaian, alderdi honek izena aldatuko du eta Izquierda Republicana izango da.

Euskal Herria: Hemen ere errepublikazaletasuna indartzen joango da, hirigune handietan bereziki. Conjunción Republicano-Socialista koalizioak oihartzun handia izango du, Indalecio Prieto, sozialismoaren buruzagi eztabaidaezina bihurtu zen unetik bereziki.


7.2 Bigarren Errepublika (1931-1936/39)

Eibarren errepublika aldarrikatzen

7.2.1 Testuinguru historikoa (Noiz, Arazoak (5), Nazioartea (3))

Noiz: Euforia kolektiboko giro batean, apirilaren 14an, Errepublika aldarrikatu zen eta Alfontso XIII.a erregea Cartagenan itsasoratu erbesterako bidean.

II. Errepublika abagune zail batean etorri zen, oso larriak baitziren Espainian konpondu beharreko arazoak. Hona hemen erregimen berriak zituen erronkak.

  • Arazo soziala: Langile klasearen bizi baldintzak hobetzea. Horien artean, nekazaritzaren erreformak garrantzi berezia zuen.
  • Analfabetismoari aurre egiteko, hezkuntza sistemaren abandonu kronikoa gainditu behar zen ezinbestean.
  • Estatu ereduaren erreforma. Katalunia, Euskal Herria eta Galiziako nazionalitateen artikulazioa estatu berrian (autonomia).
  • Armadaren erreforma. Neurriz kanpokoa (ofizial gehiegi), zaharkitua, banatua… Politikan eskuartze aktiboa edukitzen ohitua zenez, errepublikarrek mesfidantzaz begiratzen zioten.
  • Elizaren oposizioa gainditu beharra. Antzinako klase zuzendariari (oligarkiari) oso lotua baitzegoen, eta lehen eta bigarren Hezkuntza bere kontrolpean baitzeuzkan, erregimen berriak gizartea sekularizatu behar zuen Elizaren eragina gutxitzeko.

Azkenik, nazioarteko testuingurua kontuan hartu behar dugu

  • 1930. urteetako abagune ekonomikoa. New Yorkeko Burtsaren krakak ondozka eraman zituen gainbehera Europako ekonomia guztiak. Espainian ondorio horiek arinagoak izan baziren ere, bere ekonomia nazioarteko mailatik kanpo baitzegoen neurri handi batean (autarkiarako joera, protekzionismoa… zirela eta), ezin saihestu egin zen atzerriko inbertsioaren eta esportazio espainiarren gainbehera (nekazaritza zein meatzaritzako produktuak). Bestalde, emigrazioa (gainpopulazioa erregulatzen zuen ihes balbula) eten egin zen, Amerikako herriek, krisiak jota ere, ateak itxi baitzituzten.
  • Krisi ekonomikoa, beraz, erregimen berriak bideratu nahi zituen aldaketa sozialak eta ekonomikoak burutzeko kolpe handiak sortu zituen, errenta eta aberastasunaren banaketan aldaketa sakona ekarriko zuelakoan. Krisiak, erreformen erritmoa eta sakontasuna geldotzean (nekazaritzaren erreformaren porrota, langabeziak gora egitea…), barneko tentsioak eta gatazka sozialak areagotu zituen (CNTren eskutik).
  • Faxismoaren hazkundea. Aupada handian ziharduten erakunde politiko faxistek, gerokoan Errepublikaren hondamendia ekarriko zutenek, hain zuzen ere. 1922. urteaz geroztik Italian boterean zegoen Mussolini eta 1933an Hitler Alemaniako kantziler bilakatu zen. Eskuindarrentzat Errepublika, erregimen erradikala, filokomunista eta Elizaren, jabetzaren eta Espainiaren balio tradizionalen etsaia baizik ez zen.

Alcalá Zamora

 Azaña

7.2.2 II. Errepublikaren antolaketa (1931-IV-14/1939-IV-1) (Noiz, Epeak (4), Alderdi nagusienak)

1931ko hauteskundeetan monarkikoek galdu egin zuten eta Alfontso XIII.ak alde egin beharra izan zuen.

Epeak

  1. Behin behineko Gobernua:NICETO ALCALA ZAMORAk gidatu zuen eta  1931ko Konstituzioa ezarri zuten. Gorte Konstituziogileen lehendakari, berriz, JULIAN BESTEIRO izendatu zuten.
  2. Biurteko Progresista (1931-1933): Errepublikarrak eta Sozialistak gidatu zuten. Errepublikako lehendakaria ALCALA ZAMORA izan zen eta gobernuko lehendakaria MANUEL AZAÑA. Ekintza ezberdinak burutu zituzten Elizarekin, Armadan, autonomietan… Nekazaritzaren Erreformari ekin zitzaion, baina langabezia maila handia zegoen eta soldata txikiak. Anarkistak oso aktibo zeuden: Casas Viejas!! Klase ertainak CEDA inguruan antolatu ziren eta talde faxistak agertu ziren: JONS eta Falange.
  3. Biurteko Beltza (1933-1935): Kontserbadoreak agintean, CEDA eta erradikalak. LERROUX Gobernuburu erradikala. Garai honetan COMPANYSek Espainia barruan zegoen Kataluniako Errepublika aldarrikatu zuen; Lerrouxek, orduan, Autonomia Estatutua ezereztatu zuen. Estraperloaren eskandaluak Lerroux desprestigiatu zuen eta, 1936ko hauteskundeetarako, ezkerreko alderdiak batzen joan ziren.

36ko Hauteskundeak ezkerrak irabazi zituen, Fronte Popularrak. Errepublikako lehendakaria AZAÑA izan zen eta Gobernuko lehendakaria CASARES QUIROGA. Erreformistak ziren, hori bai, baina ez zuten benetako programa iraultzailerik. Errepublikar eta marxisten arteko akordioa izan zen. Calvo Sotelo asasinatu zuten eta  eskuina asko haserretu zen. Horregatik kolpea ematera joan ziren, gerra zibila hasiz (1936-VII-18).Gerra zibilean, Espainia 2 zatitan banatu zen

  • Nazionalak
    • Armada batua.
    • Francok agintzen zuen, Estatu eta Armada-buru.
    • Falange + JONS batu ziren.
    • Katolizismoa = Erreboltariak.
    • 1938: 1. gobernua. Aurreko erreformak baliogabetu zituzten.
  • Errepublikarrak
    • Batasun eza.
    • Largo Caballeroren gobernuak euskal estatutua aurreratu zuen.
    • Madril setiaturik, Valentziara aldatu zen gobernua.
    • Komunistak gero eta garrantzitsuago bihurtu ziren eta maiz topo egin zuen anarkosindikalista eta POUM-ekin.
    • CNT eta UGT-ren arteko tirabirak.
    • Francok eman zion amaiera: 1939-IV-1.

Errepublika garaiko alderdi nagusiak

7.2.3 Behin behineko Gobernua (1931ko apirila/ekaina) (Behin-behineko Gobernua (5), Koaliziotik kanpo geratu zirenak, Hartutako erabakiak (6))

Errepublika aldarrikatu ondoren, Batzorde iraultzaileko kideek (Donostiako Itunaren sinatzaileek) hauteskunde orokorrak egin arteko behin-behineko Gobernua eratu zuten. Mota askotariko joerak elkartu ziren bertan:

  • Eskuineko errepublikazaleak (Alcala Zamora, gobernuburua, eta Miguel Maura).
  • Alderdi erradikalak (Lerroux).
  • Zentro ezkerreko errepublikazaleek (Azaña, Armada ministerioa; Marcelino Domingo, Hezkuntza).
  • Sozialistak (Largo Caballero, Lan ministerioa; Indalecio Prieto).
  • Nazionalistak (Casares Quiroga galiziarra).

Koaliziotik kanpo geratu zirenak: Eskuin monarkikoa, tradizionalistak, EAJ, anarkistak eta komunistak.

Hartutako erabakiak

  • Gorte Konstituziogileetarako hauteskundeetara deitzea (Ekainaren 28rako).
  • Nekazaritzaren erreforma: jornalariak eta laborari maizterrak defendatzeko neurri batzuk ezarri zituzten, jabetza ez galtzearren landu gabeko lurrak landu beharra,… Erreforma oso xumea izan zen.
  • Erreforma militarra (Azaña)
    • Militarrek Errepublikarenganako fideltasuna zin eginbeharko zuten.
    • Ofizialen kopurua murriztea eta gradu militarren sinplifikazioa. Zaragozako Akademia Militarra ixtea (Franco zuen zuzendari), ofizialen kopurua haztea eragotziz.
    • Militarren foru bereziari amaiera emango zitzaion.
    • Guardia de asalto delakoa eratukozen, hirietako ordena publikoaz arduratzeko. Neurri honen helburu nagusietako bat errepublikarenganako leialtasuna mantentzea zen (Guardia Zibila desegiten ez zen ausartu).
  • Hezkuntzaren erreforma: Eskolarizazioa bultzatzeko, 7.000 maisu postu berri sortu eta milaka eskola berri eraikitzen hasi ziren; irakasleen Ikasketa Plana osatu eta Lehen Hezkuntza eraberritu zuten.
  • Kataluniako autonomia aurreko erregimena zabaldu (Generalitat buru), bertako autonomia proiektuaren erredakzioari ekiteko.
  • Hauteskunde sistemaren erreforma: Jauntxokeria eta iruzurrari ekiditeko, herrialde mailako hauteskunde barrutiak eta ordezkaritza sistema zehaztu ziren.

7.2.4 Biurteko erreformista (1931-1933)

7.2.4.1 1931ko konstituzioa (Hauteskundeak, Ezaugarriak (8), Adostasuna)

Ekainaren 28ko hauteskundeek  garaipena eman zioten errepublikazaleen eta sozialisten arteko koalizioari eta zentro-ezkerreko gobernu bat osatu zen. Gorteen osaketa berriak herrialdearen egungo momentu politikoaren aldaketa esanguratsua islatzen zuen eta, aldi berean, erakunde hori herrialdearen bizitza politikoaren gune bihurtu zen. Gorteek batzorde konstituzional bat izendatu zuten konstituzio berria izendatzeko eta 1931ko abenduan onartua izan zen.

Konstituzioaren ezaugarriak

  • Alfontso XIII.a erori zenetik 1939an errepublika erori arte.
  • Nazioaren subiranotasuna. Espainia horrela definitzen du: mota guztietako langileak dituen errepublika bat da, probintzia eta autonomiaz osatutakoa. Elizak ez zuen bertan inongo onurarik jasoko. Errepublikako lehendakariak ordezkari lana zuen eta 7 urtetarako hautatua izaten zen.
  • Botere banaketa
    • Botere legegilea: ganbera bakarrez osaturiko Gorteen eskumena zen (Diputatuen Kongresua).
    • Exekutiboa: Errepublikako Presidentea eta Ministroen Kontseiluaren eskumena zen.
    • Judiziala: Auzitegi independenteak egituratu zituzten horretarako.
  • Eliza-Estatuaren arteko banaketa: Estatu laikoa. Laizismoasustatzera zuzenduriko neurriak
    • Elizaren aldeko diru laguntzak bertan behera uztea.
    • Hezkuntza Estatuaren eskuetan geratzea.
    • Elizaren ondasunen nazionalizazioa.
    • Erlijio ordena batzuen desegitea (jesuitak).
    • Ezkontza zibila eta dibortzioaren onarpena, eta hilerrien sekularizazioa.
    •  …
  • Produkzio bideen jabetza pribatuari mugak. Nahitaezko desjabetzeak.
  • Sufragio unibertsala, gizon eta emakumeentzat (Espainian, lehenengo aldiz).
  • Berme konstituzionalen tribunala eta epaimahaia sortu ziren.
  • Norbanakoen eskubideak. Giza eskubideen aldarrikapen zabala jasotzen zuen: berdintasun juridikoa, hezkuntza eta lanerako eskubide berdintasuna, erlijio askatasuna, adierazpen, biltzeko eta elkartzeko eskubidea…

Konstituzioak ez zuen indar politiko guztien adostasuna lortu eta argi eta garbi geratu zen oso sakonak zirela ezkerraren eta eskuinaren arteko aldeak, bi arazotan bereziki: nazionalitateen autonomia eta Elizaren eta Estatuaren arteko harremanak. Sektore kontserbadoreenek neurri hauen aurka joko dute goitik behera.

7.2.4.2 Estatu zentralistaren erreforma. Autonomiak  (Katalunia (3), EH (3), Galizia)

7.2.4.2.1 Katalunia 

Errepublika aldarrikatu ondoren eta Donostiako Itunean hitz eman bezala, Kataluniako Generalitatek autonomia proiektu bat prestatu zuen: Nuriako Estatutua deitua eta kataluniarrek erreferendumean onartu zuten.

Baina 1932an Espainiako Gorteetan onartu zen testuak alde handiak (murrizte handiak) zituen jatorrizkoaren aldera. Ahalen banaketa egiterakoan Administrazio Zentralak eraman zuen alde garrantzitsuena.

Bertako Parlamenturako lehen hauteskundeetan Esquerra Republicana de Catalunya izan zen garaile etaMaciaGeneralitateko presidente hautatu zuten.

7.2.4.2.2 Euskal Herria

Euskal Herrian Estatutuaren onartze prozesua 1936ra arte atzeratu zen. Arrazoi ezberdinak izan ziren

  • Euskal nazionalistek (EAJ) ez zuten Donostiako Itunean parte hartu.
  • Lizarrako proiektuak joera kontserbadorea zuen eta espainiar hauteskundeetan ezkerra izan zen garaile. Sozialistek eta errepublikazaleek eragozpena jarri zieten Elizaren eta estatuaren arteko harremanei. EAJk, karlismoarekin bat eginik, erabateko eskumena nahi zuen erlijioaren auzian. Azañaren gobernuak Lizarrako Estatutua erreforma zezala proposatu zion EAJri, baina horretarako Errepublikarekin lankidetzan hasi beharko zuen eta karlismo tradizionalista oligarkiko erreakzionariotik aldendu.
  • Bestalde, eskuinak irabazi zuenean espainiar hauteskundeetan (1933an) autonomiaren aurka jo zuen.
7.2.4.2.3 Galizia

Estatutuaren aldeko prozesua Gerra Zibilak eten zuen, herriak 1936.eko ekainean egin zen erreferendumean proiektua onartu eta gero.

7.2.4.3 Eliza  (2)

Errepublikazaleen helburu nagusienetako batzuk gizartea laikotzea eta Elizaren eta Estatuaren arteko banaketa ziren

  • Errepublikako legeriak ezkontza zibila, dibortzioa, hilerrien sekularizazioa eta jesuiten ordena deuseztatzea ekarri zituen.
  • Aldi berean, Erlijio Kongregazioaren Legeak xedatu zuenez, elizak eta monasterioak jabetza publikoaren esku geratu ziren, Elizari erabiltzeko baimena ematen bazitzaion ere, eta irakasteko eskubiderik gabe geratu zen.

Neurri hauek sektore katolikoak erregimenetik aldendu zituen eta istiluen sorburua izan ziren eten gabe.

7.2.4.4 Nekazaritzaren erreforma  (Helburu eta emaitzak, Arazoak (4), Ondorioa)

Errepublikak bere gain hartu zuen nekazaritza arazoari irtenbidea bilatzea (lurren jabetza, jornalarien eta maizterren bizi kondizio latzak). 1932an Nekazaritzaren Erreformako Legea onartu zen Gorteetan. Lege honen helburua ez zen nekazaritzaren egoera goitik behera aldatzea (lurren kolektibizazioa izango litzateke hori), baina zeuden egiturak eraberritu nahi ziren. Legeak lurren desjabetzerako aukera ematen zuen nekazarien artean banatu ahal izateko, baina lantzen ez zirenak soilik; beraz, erreformaren emaitzak oso mugatuak izan ziren.

Gainera, aplikazio praktikoaren orduan azaldu ziren benetako arazoak

  • Burokrazia zela eta desjabetzea garestia zen.
  • Gainera, jabeek oztopoak jartzen zituzten; horregatik, legea indarrean egon zen bi urteetan, 12.000 familiak bakarrik lortu zituzten lurrak.
  • Prozesuaren geldiak jornalarien haserrea areagotu zuen. CNTk zuzendurik, lurrak okupatzeari ekinzioten eta testuinguru honetan gertatu zen Casas Viejas herriko matxinada, Gobernuak gogor zapaldu zuena. Zapalkuntzaren gogorkeriak Errepublikaren sinesgarritasuna kaltetu zuen.
  • Casas Viejas: Cadizko herrixka bat dugu.
    • CNTk, nekazarien eta jornalarien paro kronikoa zela-eta, 1933ko urtarrilaren 11 eta 12rako grebakonbokatu zuen.
    • Matxinatuek Guardia Zibilaren kuartelean sartu eta guardia zibil batzuk hil zituzten, baina alde egin beharrean gertatu ziren.
    • Seis dedos”, beste 5 gizon, 2 emakume eta haur bat txabola batean gorde ziren eta kanpokoek su eman zioten honi, denak hilik gertatu zirelarik.
    • Beste 14 nekazari ere hil ziren istiluan.

Ondorioa: Egoera hartaz ere baliatu ziren indar kontserbadoreak Errepublikaren eta haren erreforma politikaren aurkako lanetan batasuna sendotzeko. Ezkerreko gobernua erori egin zen eta hauteskunde berriak konbokatu beharrean izan ziren. Ezkerra banatuta aurkeztu zenez, garaipena eskuinarentzat izan zen, Biurteko Beltzari hasiera emanez.

7.2.4.5 Biurteko erreformistaren krisia (Eskuindarrak (2), Sanjurjada, Anarkistak (2))

Eskuindarrak

  • Elizak, lurjabeek, monarkikoek eta talde kontserbadoreek osaturiko oposizioaren berrantolaketa burutu zuten eta 1933an CEDA sortu zen, (Confederación Española de Derechas Autónomas, Gil Roblesek zuzendua), eta eskuindarren indar gehienak biltzea lortu zuen.
  • Aldi berean, beste indar eskuindarrak ere hona bildu ziren
    • Renovación Española (Calvo Sotelo).
    • Comunión Tradicionalista (alderdi horretara bildu ziren karlistak).
    • Alderdi faxistak
      • Falange Española, Jose Antonio Primo de Riverak, diktadorearen semeak, sortua.
      • JONS edo Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista. Bi alderdi hauek 1934an batu egin ziren (FE-JONS).

Indar politiko hauek guztiek Azañaren gobernuaren erreformen kontra jotzen zuten eta, kasu batzuetan, Errepublikaren beraren aurka ere. 1932an lehen abisua eman zuten: Sanjurjada izenekoa. Sanjurjo jenerala Sevillan matxinatu zen armada eta nekazaritza erreformen aurka; baita estatutu katalanaren kontra ere, Espainiaren batasunari kalte egiten ziola-eta. Gobernuak Sanjurjo atxilotzea lortu zuen eta heriotza zigorra ezarri zion, baina zigor hori baliogabetu eta espetxe zigorra eman zioten azkenik.

Anarkisten oposizioa

Erreformen geldoak desengainua ekarri zuen hiri eta landako langileen artera, eta langileen erakundeek jarrera gogorragoa erakutsi zuten ordutik aurrera. Urte hauetan CNTren barruan FAI (anarkismoaren sektoretik iraultzaileena) nagusitu zen eta anarkistek zuzenduriko altxamenduak ugaritu ziren (Casas Viejas…). PSOEren barruan Largo Caballeroren joera langile zalea inposatu zen, komunista eta anarkisten langile fronte bat osatzearen aldekoa.

Horrek guztiak eta gobernuko koalizioen higatzeak (erreformak gehiegizkoak baitziren kide batzuen iritziz eta guztiz moderatuak besteen aburutan), Azañak bere dimisioa aurkeztera behartu zuten. Alcala Zamorak, Errepublikako presidenteak, Gorteak desegin zituen eta hauteskunde berriak konbokatu 1933ko azarorako.

Alejandro Lerroux

7.2.5 Biurteko Beltza (kontserbadorea) (1933-1936)

7.2.5.1 Hauteskundeak  (Taldeak, Irabazleak (2))

1933ko azaroan izandako hauteskundeetan (lehenengo aldiz, emakumeek hartu zuten parte), 1931n ez bezala, ezkerra zatiturik aurkeztu zen; beste aldean, ordea, indar eskuindarrek baturik jo zuten.

Hauteskundeak zentro-eskuinak irabazi zituen. Arrazoiak:

  • Eserlekuak emateko sistema: Hauteskunde Legeak koalizioak mesedetu eta talde txikiak zigortu egiten zituen.
  • Anarkistek bultzaturiko abstentzioa.

7.2.5.2 Gobernu berria eta kontrairaultza  (Gobernuburua, Neurriak, Giroa)

Gobernuburua: CEDAk diputatu gehien izan arren, Alcala Zamora presidenteak, gobernua eratzeko orduan, Lerrouxengana (Alderdi Erradikalekoa) jo zuen. Gobernu honek CEDAko diputatuen sostengu parlamentarioa izan zuen.

Neurriak: Eskuina agintera heldu orduko, bertan behera geratu ziren aurreko Biurtekoan abiarazitako erreformak eta atzera pausoak ere eman ziren:

  • Nekazaritzaren erreforma guztiz oztopatu zen eta bertan behera utzi zituen noble handien lurrak desjabetzeko proiektua, lurren okupazioa eta soldaten gaineko legeak.
  • 1932ko Sanjurjadan parte hartutako militar kolpistei amnistia eman zien.
  • Kataluniako Generalitaten aurka jo zuen, Parlamentu autonomoaren ahalak murriztuz, eta Euskal Herriko estatutuaren aldeko prozesua eten zuen.

Giroa: Gobernuaren joera aldatzeak eta,bestetik, Europan 1930. urteetan faxismoak izan zuen gorakadak erradikalizazio eta polarizazio politikoa areagotu egin zuten. Egonezina zabaldu zen bazter guztietara, biziki ugaldu ziren grebak eta ezker eta eskuin muturreko taldeen arteko liskarrak.

7.2.5.3 1934ko urriko iraultza

7.2.5.3.1 Egoera orokorra (2)
  • 1934ko urrian CEDAko hiru ministro Lerrouxek gidaturiko gobernuan sartu ziren eta ezkerrak faxismoaren aldeko lehen urratsa ikusi zuen maniobra hartan, Italia eta Alemanian bezala. Sozialistek, komunistek eta anarkistek greba orokorrerako deia egin zuten eta testuinguru hartan etorri zen urriko iraultza. Benetako oihartzuna Asturiasen bakarrik izan zuen.
  • 1934ko urriko iraultza Errepublika garaiko gertaera larriena izan zen; iraultzaren gune nagusiak Asturias eta Katalunia izan ziren (Euskal Herrian ere eragina izan zuen, baina neurri txikiagoan).
7.2.5.3.2 Katalunia (3)
  • Langile eta ezkerreko indarrak, CNT izan ezik, saiatu ziren greba aurrera eramaten. Agintari autonomikoek ez zieten oztoporik jarri, baina armak eman ere ez. Aldi berean, Generalitatek (Lluis Companys buru) Estat Catalá aldarrikatu zuen Espainiako Errepublika Federalaren barnean eta autogobernurako ahalmen handiagoak, noski.
  • Baina matxinadak amore eman behar izan zuen Batet jeneralaren aurrean. Arrazoiak:
    • Generalitat eta langile erakundeen arteko kolaboraziorik eza. Koordinaziorik gabe.
    • CNTez zuen laguntzarik eman.
  • Porrotaren ondorioz, bertan behera geratu zen Kataluniako Estatutua eta kartzelan sartu zituzten gobernu autonomoko kide guztiak, presidentea buru. Eskuinak bazuen autonomia ez deusean utzi eta zentralizatzeko aitzakia.
7.2.5.3.3 Asturias (3)
  1. Hemen egoera askoz larriagoa izan zen eta meatzariak izan ziren protagonista nagusiak. Asturiasen bat egin zuten sozialistek, anarkistek eta komunistek eta benetako iraultza egoera bizi izan zen, Errepublika Sozialista aldarrikatuz Oviedon. 24 ordutan langileek Guardia Zibilen kuartel gehienak hartu, arma fabrika bat… okupatu zituzten. Zerbitzuak antolatu zituzten, hiriak hartu eta estatu txiki baten antzera jardun zuen.
  2. Ez zuten amore eman eta Gobernuak Franco jeneralari agindu zion iraultza menderatzeko. Marokotik ekarri zuen honek Legioa eta, bi aste pasa ondoren, errepresioa izugarria izan zen: milatik gora hildako, 3.000tik gora zauritu eta 30.000 lagun espetxeratuta.
  3. Gerra zibilaren iragarlea izan zen Asturiaseko iraultza, Espainiako II. Errepublikaren historia bitan zatituko zuena. Argi eta garbi zehaztu ziren bi eremuak, eskuina eta ezkerra.

7.2.5.4 Biurteko kontserbadorearen amaiera (Errepresioa, Internazionala, Estraperloaren eskandalua, Hauteskundeak, Blokeak, Irabazlea)

Errepresio gogorrak oposizioko buruzagi askoren erbesteratzea eta espetxeratzea ekarri zuen. Aldi berean, ezkerreko indarren lanerako gogoak gehiago piztu zituen. Egoera soziala larria zen.

Bien artean, Internazional Komunistak (Stalin zen buru) faxismoarengorakadari aurre egiteko Herri Fronteak izeneko koalizio antifaxistak bultzatu zituen Europa osoan. Espainian ere berehala jarraitu zioten taktika honi eta Herri Frontea edo Fronte Popularra eratu zuten, ezkerreko indar gehienak bilduz.

Estraperloaren eskandalua: Gobernua higatze prozesu geldiezinean zegoen eta 1935ean garbiago ikusi zen hori: Estraperloaren eskandalua. Gobernuko ministro batzuei egotzitako finantza eskandalua izan zen. Strauss austriarrak bultzatu zuen Donostia eta Santanderren. Jokoan erruleta trukatuak sartu zituzten eta Lerrouxen familiakoak eta Partido Radicaleko beste zenbait kide inplikaturik zeuden. Ekonomikoki ez zen oso iruzur handia izan (4 milioi pezeta), baina politikoki izugarrizko garrantzia izan zuen, Lerroux eta Partido Radicala ustelkeriaz salatuak izan baitziren. Lerrouxek bere dimisioa aurkeztu behar izan zuen.

Alcala Zamorak berriro ere hauteskundeak konbokatu zituen 1936ko otsailaren 15erako.

Egoera politiko nahasi horretan, bi bloke  nagusi bereizi ziren: ezkerrak eta eskuinak.

  • Herri Frontea. Bertara bildu ziren langileen erakundeak (CNT izan ezik) eta ezkerreko errepublikazaleak. Katalunian, Front d´Esquerres eratu zen (Esquerra, nagusi). 1934ko iraultzaileentzako amnistia eta lehen Biurteko erreforma bideari ekitea aldarrikatzen zuten.
  • Bloke Nazionala: CEDA, monarkiazaleak eta tradizionalistak. Katalunian, Front Catalá d´Ordre.

1936ko hauteskundeak Herri Fronteak irabazi zituen (257); eskuinak, 139 eta zentroak, 57 lortuz.

7.2.6 Ezkerraren agintea

Ezkerraren garaipenak militar monarkiazale eta eskuindarren (Franco, Mola, Fanjul, Godet…) konspiraziorako ahaleginak biziagotu zituen.

Gobernu berriak (Azañak zuzenduta berriro) lehen Biurteko Erreformistaren legeria berrezarri eta beste neurri hauek ere hartu zituen:

  • Amnistia politikoa Biurteko Beltzean kartzelaratutakoentzat, 1934ko iraultzan parte hartu zutenentzat…
  • Generalitateko Gobernua berriro jarri.
  • Euskal estatutua Gorteetara eraman.
  • Kolpismotik hurbil zeuden militarrak lekuz aldatu: Mola Nafarroara; Godet Balear Uharteetara eta FrancoKanarietara.

1936ko uztailaren 17an matxinatu ziren Marokoko tropak, Franco buru, eta Mola Nafarroan matxinatu zen. Gobernuak, 1932ko Sanjurjadaren antzera saioak porrot egingo zuelakoan, ez zituen behar bezalako neurriak hartu.

Oraingo honetan hiru urte iraungo zuen gerra zibila hasi zen.

 


[1] Acción Republicana

  • AZAÑAren  alderdi politikoa.
  • II. Errepublikan, lehenengo bi urtetan PSOEkin kolaboratu zuen, INDALECIO PRIETOren adar moderatuarekin, batez ere.
  • Autonomiak onartu zituen.
  • 1933ko porrotaren ondoren, Izquierda Republicana bihurtu zen.

[1] Acción Republicana

  • AZAÑAren  alderdi politikoa.
  • II. Errepublikan, lehenengo bi urtetan PSOEkin kolaboratu zuen, INDALECIO PRIETOren adar moderatuarekin, batez ere.
  • Autonomiak onartu zituen.
  • 1933ko porrotaren ondoren, Izquierda Republicana bihurtu zen.

[2] Azaña, Manuel (1880-1940)

  • II. Errepublikako lehendakaria izan zen 1936an.
  • 1930ean Errepublika ezarri nahian Donostiako Ituna sinatu zuenetako bat izan zen. 1931n Errepublika aldarrikatu zenean, gobernu lehendakari jarri zuten.
  • Acción Republicana alderdiak babestu zuen eta 1933tik aurrera, Izquierda Republicanak.
  • Ekintzak:
    • Borroka antiklerikala bultzatu zuen.
    • Guardia Zibilaz gain, “asalto guardia” bat ere sortu zuen.
    • Kataluniako Estatutua aurkeztu zuen, baina anarkistekin enfrentatu zen.
    • Casas Viejaseko fusilatzen erantzule egin zuten eta erretiratu beharrean izan zen (1933)
    • 1935ean, Herri Frontearen garaipenarekin, berriz ere ospea lortu zuen eta 1936an errepublikako lehendakari izan zen.
    • 1939an, nazionalak gerra  irabazi eta gero, Frantziara erbesteratu zen.

[1] Acción Republicana

  • AZAÑAren  alderdi politikoa.
  • II. Errepublikan, lehenengo bi urtetan PSOEkin kolaboratu zuen, INDALECIO PRIETOren adar moderatuarekin, batez ere.
  • Autonomiak onartu zituen.
  • 1933ko porrotaren ondoren, Izquierda Republicana bihurtu zen.

[2] Faxismoa

  • 1922 eta 1945. urte bitarteetan Italian agindu zuen erregimen totalitarioa. Hori sortu zuen mugimenduari eta ideologiari ere horrela esaten zaio.
  • Zentzu zabalean sozialismoaren eta demokraziaren aurrerapenari kontra egiteko Italiako eredua hartzen duen edozein erregimen totalitarioari esaten zaio horrela.

[3] Alcala Zamora, Niceto (1877-1948)

  • Politiko liberala.
  • 1922an Defentsa ministroa izan zen.
  • Primo de Riveraren aurka aritu zen eta 1930ean monarkiaren erorketa prestatu zuen junta iraultzailearen kide izan zen.
  • II. Errepublikako lehenengo lehendakaria izan zen.

[4] Besteiro, Julian ((1870-1940)

  • Madrilen jaio zen politikari hau.
  • Institución Libre de Enseñanza delakoan hezia, Madrilgo Unibertsitateko logika katedraduna izan zen.
  • UGT eta PSOEko kide izan zen 1914tik aurrera. 1917an greba bultzatu zutenetako bat bera izan zen.
  • 1930en Donostiako Itunaren aurkakoa izan zen, baina Errepublikako Gorte Konstituziogileetanlehendakari izan zen.
  • Gerra Zibil garaian Negrin kritikatu zuen, bere ustez galdutako gerra bat gehiegi luzatzen ari baitzen. Europan Errepublikarentzako lagun bila aritu zen eta, besterik ezean, bake ohoretsu bat Espainia nazionalarekin.
  • Nazionalak Madrilen sartu zirenean preso hartu zuten eta tuberkulosiaz hil zen kartzelan.

[5] CEDA:

  • Confederación Española de Derechas Autónomas.
  • Eskuindar alderdi batzuk hartu zituen barnean: errepublikar, monarkiko eta kontserbadoreak.
  • GIL ROBLESek eraiki zuen.
  • Alderdi guztiek ados zeuden erlijio katolikoarekiko eta kontserbadurismo alorrean. Ez, ordea, errepublikarekiko.
  • Klase ertain eta nekazarien artean zeuden kideak.
  • 1933ko hauteskundeetan garaile izan ziren.
  • 1936ko hauteskundeetan jasotako porrotaren ondoren eragina galdu zuen.

[6] JONS

  • Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista
  • 1931n sortu zen, Ledesma Ramosen alderdi nazional-sindikalista eta Onesimo Redondoren Juntas Castellanas de Actuación Hispánica elkartu ondoren.
  • 1934®Falange Españolarekin elkartu zen.

[7] Companys, Lluis (1883-1940)

  • Politikari katalana.
  • Sindikatuko abokatua, Unión de Rabassaires (apartzeroak) sortu zuenetako bat.
  • Kataluniako Estatua aldarrikatu zuen Espainiako Errepublika Federalaren barnean eta, horregatik kartzelaratu egin zuten. Herri Fronteak irabazi zuenean atera zen kartzelatik eta CNTri aurre egin zion.
  • Gerra Zibilaren ondoren, frantses gobernuak Francori entregatu zion eta, Maciaren heriotzaren ondorenlehendakari zela, fusilatua izan zen Bartzelonan.

[8] POUM

  • Partido Obrero de Unificación Marxista.
  • Ezkerreko elkarte politiko errepublikarra.
  • Batez ere Katalunian izan zuen garrantzia.
  • PCko disidenteek osatu zuten, Andres Nin eta Joaquin Maurinek gidaturik.
  • Frente Popularrean parte hartu zuten eta Errepublikan eta Generalitaten ere bai.
  • PSUC (Partido Socialista Unificado de Cataluña) hazi zen heinean, CNTri batu zitzaion eta miliziak kentzearen aurka azaldu zen (Tierra y libertad)

[9] Gil Robles (1898-1979)

  • 1933an CEDA antolatu zuen.
  • 1935ean Lerrouxen gobernuan parte hartu zuen. Gerra ministroa izan zen eta postu garrantzitsuak eman zizkien GODED eta FRANCOri.
  • 1936an galdu ondoren, ezkerreko gobernua gogor kritikatu zuen.
  • Gerra Zibilean Frantzia eta Portugalen bizi zen. Berrezarpen monarkikoaren aldekoa izan zen (Don Juan!)
  • 1954an itzuli zen. Memoriak: No fue posible la paz.

[10] Renovación Española

  • Alderdi politiko espainiarra.
  • Antonio Goikoetxeak sortu zuen 1933ko urtarrilaren 12an.
  • Helburua: II. Errepublika bota monarkia berrezartzeko
  • Kide garrantzitsuenetariko bat Jose Calvo Sotelo izan zen, ultraeskuindarren bozeramalea 1936an.Asasinaturik hil zen Francok emango zuen estatu kolpea baino egun batzuk aurretik.

[11] Primo de Rivera, Jose Antonio (1903-1936)

  • Politikari espainiarra.
  • Unión Monárquicako kide bezala sartu zen politikaren munduan (bere aitaren ohorez)
  • Beste batzuekin bat, Falange Española sortu zuen, 1936ko hauteskundeetan garaitua izango zena.
  • Herri Fronteak kartzelaratu zuen eta Alacantera bidali zuten. Handik agindu zien falangistei prestatzen ari zen altxamenduarekin kolaboratzeko.
  • Tribunal herrikoi batek juzkatu eta hiltzera kondenatu zuen; 1936ko azaroaren 20an hil zuten.

[12] FAI: (1927)

  • Federación Anarquista Ibérica.
  • Oso erradikala zen CNTko talde anarkista batek sortu zuen.
  • Ez zuen estatuarekiko ezer onartzen.
  • Hamarren bat kidez osaturiko talde sekretuetan antolaturik zegoen.
  • Zuzeneko ekintza erabili zuen: atrakoak, asasinatze politikoa, bonbak, altxamenduak…

[13] Herri Frontea = Fronte Popularra (1936)

  • 1936ko hauteskundeetara joateko orduan ezkerreko alderdi eta elkarte guztiek egin zuten  aliantza.
  • Taldeak: Izquierda Republicana, Unión Republicana, PSOE, PC, Juventud Socialista, POUM eta Partido Sindicalista.
  • Programa minimo bat adostu zuten, hauteskundetarako taktika bat eta, irabaziz gero, gobernu era bat. Ezzen programa iraultzaile bat izan, erreformista baizik.
  • Errepublikar eta marxista alderdien arteko paktuaizan zen:
    • Ez zuten banka nazionalizatu, bai, ordea, kontrolatu.
    • Ez zen langileen kontrola onartu, bai, ordea, gizarte legedia berrikusi.
    • Ez zen lurra nazionalizatu, baina hobekuntza neurriak eskaini ziren…

[14] Mola, Emilio (1887-1837)

  • Jeneral espainiar hau Marokoko gerran ezaguna egin zen.
  • II. Errepublika garaian armada espainiarretik bota egin zuten.
  • 1934→Armadan berriro sartu ahal izan zuen eta Gil Roblesek Afrikako tropen agintea eman zion.
  • 1936an → Herri Fronteak irabaztean, Casares Quirogak Nafarroara destinatu zuen.
  • Sanjurjo eta berak gerra zibila eragingo zuen kolpe militarra prestatu zuten. Junta de Defensa Nacionaldelakoa eratu zuen Burgosen eta armada errebeldea iparraldera bidali zuen.
  • Abioi istripu batez hil zen Valladolideko tropak ikustatzera zihoanean.

[15] Nazionalak

  • 1936ko uztailaren 18an errepublikaren aurka altxatu zirenen aldekoak. Erreboltariak. Frankistak.
  • Nazionalismo zentralista bat nahi zuten.

[16] Ardatza (1936-1945)

  • Nazien Alemania eta Italia faxistaren artean eman zen elkarlanari deritzo
  • II. Mundu-Gerran “Ardatzeko potentziak” deitu zitzaien Alemania, Italia eta Japonia eta beraien aliatuei.

[17] Negrin (1892-1956)

  • Mediku oso famatua.
  • Primo de Riveraren garaian PSOEn sartu zen.
  • Gerra Zibilean Ogasun Ministroa izan zen Largo Caballeroren gobernuan eta 1937an, hau ordezkatuz,Gobernu Lehendakaria.
  • 1945 arte atzerriratutakogobernu errepublikarraren lehendakari jarraitu zuen izaten.

IKUSI: Gerra Zibilaren amaiera (gazteleraz)-12 min

6. gaia

8. gaia

Advertisements
 

Erantzunak itxita daude.