RSS

5. gaia

Euskal Herriko Industrializazioa eta haren gizarte ondorioak (1875-1923)

5.1 Espainiako ekonomia

5.1.1 Balorazio orokorra  (4)

Espainiako ekonomia hazkunde giroan garatu da aro garaikidean. Garapen horren erritmoa inguruko herri europarrena baino motelagoa izan zen XIX. mendean zehar. Garai ezberdinak bereiz daitezke

  • XIX. mendearen lehen erdian, ezegonkortasun politikoa eta gerrak zirela-eta, ekonomia aurrera egin ezinik ibili zen.
  • XIX. mendearen erdian hobera egin zuen.
  • XIX. mendearen bigarren erdian benetako hazkundea eman zen: burdinbidea, banka… Monarkia amaitu eta I. Errepublika ezarri zenean, ez zen hazkunde hau eten, baina Depresio Handiaren ondorioak nabaritzen hasi ziren: langabezia hazi egin zen eta, orain emigrazioak ezingo zuen kaltea arindu.
  • Gerra Zibilak atzeraka izugarria eragin zion ekonomiari eta Frankismoak urte asko pasa zituen egoera hura zuzentzen.

5.1.2 Laborantza (Garrantzia, XIX. mendea, Modernizazio ezaren arrazoiak eta ondorioak (3), XX. mendea)

Garrantzia: 1900ean Espainian lanean ari ziren hiru pertsonatatik bi laborantzan ari ziren. Gainera errenta nazionalaren parte handi bat laborantzatik zetorren eta esportazioan ere garrantzitsua zen.

XIX. mendea: XIX. mendea bukaeran sektore honen ezaugarri nagusia modernizazio eza izan zen. Mendebaldeko beste estatuk modernizatzen joan ziren bitartean, Espainia atzean geratu zen. XIX. mende osoan ekoizpenaren hazkundea oso txikia izan zen eta izan zena lur landuen hedapenari esker izan zen. Salbuespen batzuk ere izan ziren, ardogintza edo Mediterraneo aldeko fruitu laborantza esate baterako,  eta horiek emaitza onak lortu zituzten, baina salbuespenak ziren.

Modernizazio ezaren arrazoiak eta ondorioak

  • Protekzionismoa: gobernuak zerga babesa eman zien laborantza produktuei; neurri horrek mesede egin zien esportazioan parte hartzen ez zuten sektoreei, baina kaltetu egin zituen esportatzaileak, beste estatuek ere berdina egin baitzuten, hau da, aduana zerga altuak jarri produktu espainiarrei.
  • Ondorioak
    • Hirirako emigrazioa.
    • Jendea janariz hornitu beharra.
    • Nekazaritzaren munduan industria produktuetarako merkaturik ez egotea…
    • Honek guztiak industrializazio prozesua geldiagotzen lagunduko du.

XX. mendea: Berdin jarraitu zuen laborantza produktuen babesak eta gora egin zuten laboreen prezioek nazioarteko merkatukoen aldean. Labore ekoizleak babesten ziren alde batetik eta kontsumitzaileak kaltetzen bestetik.

 Katalunia 1917an

5.1.3 Industria (Ehungintza (2), Siderurgia, Kotoigintza, Janari industria (4), Zementugintza, Industria kimikoa (4))

Ehungintza: XVIII. mende bukaeran egin zituen lehen urratsak eta, britainiarren eredua jarraituz, XIX. mendean garatu eta modernizatu zen.

  • Garrantzitsuena kotoiaren industria izan zen eta 1898ko kolonia galtzea kolpe latza  izan zen industria honentzat.
  • Artilegintza ere zabaldu zen XIX. mendean Katalunian eta mende bukaeran artilea inportatzen has izen, Espainiaren artile esportatzaile tradizioa hautsiz.

Siderurgia: 2. gaian ikusi genuen bezala, industria honek aldaketa tekniko ugari  eta kokaleku geografiko asko izan ditu. Andaluzian kokatu zen lehenik, baina Asturiasen ondoren, kokeak landare ikatzari lekua hartu baitzion. Gero, Bessemer tratamendu berriak eskatzen zuen burdina mota zegoen tokira aldatu zen industria siderurgikoa eta Nerbioi ibaiaren arroan egokitu zen. Siemens-Martin labe berriek bultzada handia eman zioten sektoreari. Baina gerra karlistaren ondoren hasi zen benetako hazkundea eta Nerbioi ibaiaren aldeko industria siderurgiko handiak sortu ziren, geroago Altos Hornos de Vizcaya eratuko zutenak. Siderurgiaren sektorea izugarri azkartu zen eta, gobernuaren zerga babesa eduki zuenez, bidea eragotzi zien kanpoko lehiakideei. Halaz ere, bertako ikatzari ematen zitzaion babesak lehiakortasuna kendu zion siderurgiari, hemen ikatzaren prezio garestiagoak ordaindu behar baitzituen.

Kotoigintza: Kontsumo industria nagusia zen eta kolonietako merkataritzaren monopolioa lortu zuen XIX. mende bukaeran. 1898ko hondamendiaren ondoren, beste merkatu batzuen bila hasi behar izan zuen eta Argentina eta Uruguay aurkitu zituen.

Janari industria: Azukregintza izan zen garrantzi gehienekoa.

  • XIX. mendean penintsulan kontsumitzen zen azukrea Kuba eta Puerto Ricotik iristen zen.
  • 1880. urteetan erremolatxaren tratamenduan oinarrituriko azukregintza garatzen hasi ziren Espainian, beti ere gobernuaren babesean.
  • Kuba galdu zenean, azukrearen prezioa asko igo zen eta kontsumoa jaitsi.
  • 1903an Sociedad General Azucarera sortu zen eta azukrearen merkatua monopolizatu zuen, azukreariprezio garestiak ezarriz.

Beste  industria batzuk ere garatu ziren: iringintza, okintza, ardogintza, garagardogintza, oliogintza, txokolategintza, kontserba industriak…

Zementugintza: Garai hartan hirigintza eta industria garatzen ari zen, nekazaritzarako eraikin berriak behar ziren eta herri lanen eskaria azkartu egin zen: errepideak, burdinbideak, kaiak, urtegiak… Espainian zementu berezi bat ekoizten hasi ziren, portland deritzon zementua. XIX. mende bukaeran Erresuma Batuan asmatu zuten porlana eta XX. mende hasieran Espainian zabaldu zen.

Industria kimikoa: XX. mendean sortu eta zabaldu zen.

  • Aurrez, 1872an, Bizkaian egokitu zen Sociedad Española de la dinamita izeneko elkartea. Atzerriko kapitala zuen eta Nobel taldearen menpeko enpresa gisa ziharduen.
  • Sosa ekoizten zuten bi enpresa ere sortu ziren, atzerriko kapitalaz hauek ere, Tarragona eta Torrelavegan.
  • XX. mendean enpresa gehiago sortu ziren, kapital nazionalaz horietako batzuk: Ongarriak, gasak, erretxinak, lurrinak edo botikak landu zituzten enpresa hauek nagusiki eta Bartzelona, Bilbo edo Madrilen bildu ziren gehienak.
  • Hala ere, XX. mendearen bigarren erdialdean gertatu zen haien benetako zabalkundea.

5.1.4 Banka (Aldiak (4), Aldaketak (7), EH eta Kat)

Aldiak

  • XVIII. mendean sortu zen lehen banku espainiarra.
  • Biurteko Progresistan (1854-1856) liberalizazioaren alde onartu zen legeriaren arrimuan garatu zen benetan Espainiako Banka.
  • 1865 aldera sektorea krisian sartu zen.
  • 1874tik aurrera berriro ordenatu zen sektorea eta murriztu egin zen bankuen kopurua.

Errestaurazio garaian aldaketa handiak gertatu ziren:

  1. Gobernuari 125 milioi pezetako kopuruan eginiko maileguaren ordainean, Banco de España delakoaren esku utzi zen diru paperaren emisioaren monopolioa. Berehala Banco Hipotecario sortu zen eta hipoteka obligazioen emisioaren monopolioa eman zitzaion honi.
  2. Lehen esan bezala, murriztu egin zen banku kopurua: batzuk itxi egin zituzten eta Banco de Españak bereganatu egin zituen beste batzuk, herrietako sukurtsal bihurtuz. Banco de España, Banco de Santander edo Banco de Barcelona banku indartsuek eutsi egin zieten krisiari eta Banco de Españak zituen anexio asmoei.
  3. Koloniak galdu ondoren, hango kapital batzuk Espainiara etorri ziren. Jarduera ekonomikoa suspertu eta kreditu erakunde berriak sortu ziren. Mende hasieran agertu ziren: Banco Hispano Americano (1900), Banco de Vizcaya (1901), Banco Español de Crédito (1902), Banco Urquijo (1918), Banco Central(1919), Banco Popular (1926) eta Banco Exterior (1929).
  4. Banco de Españak pisua galdu zuen erakunde pribatuen aurrean. XIX. mende hasieran kontu korronteetako %75a zuen eta 1934an, %20a soilik.
  5. Hasieran, eta Euskal Herrian bereziki, bankuek aldi berean bideratu zituzten epe laburreko deposituetarako jarduera eta epe luzeko deposituak. Honek enpresa eta bankuen arteko lotura estu bat ahalbideratu zuen. Sei erakundeetara bildu zen banka jarduera nagusia eta Bilbon eta Madrilen zeuden banku hauen egoitza nagusiak. Azkenik, sukurtsal sare zabal bat hedatu zen garai hartan Espainia osoan zehar.
  6. Akzio bidezko banku erakunde hauekin batera, bizirik iraun zuten banku pribatuek ere, familiarrek. Txikiagoak ziren, baina garrantzia izan zuten Espainiako ekonomian. Horien adibidea dugu Rothschild Etxea Madrilen.
  7. Aurrezki Kutxak ere aipatu behar ditugu, gizarte jardunaren alde sortu zirenak. Aurrezkia sustatu nahi zuten gizarte maila pobreenen artean. Asko hazi ziren erakunde hauek, iparraldean bereziki.

Euskal Herria eta Katalunia: Banka  hauen garapena desberdina izan zen oso eta euskal banka hazten ari zen bitartean, Kataluniako bankak gainbehera jasango du. Banka garatu zenean, Bartzelonakoa aitzindarietako bat izan zen, baina ondoren ez zuen aldaketa ekonomikoek eskatzen zuten erritmoan eguneratzen jakin eta Katalunian sortutako industriek finantziazioa eskatzen ziotenean, uzkur agertzen zen. Egokiago erantzun zieten kanpoko bankuek eta Kataluniako banka galeran atera zen.

5.1.5 Estatuaren papera eta bere balorazioa (2)

Protekzionismoa erabili zuen erruz, aduana zergak bereziki zamatuz, atzerriko produktuen lehia saihestearren.

  • Batzuen ustez, estatuaren garapena ziurtatu nahi bazen eta estatu aurreratuagoei lehia egin, neurri haiek beharrezkoak ziren.
  • Beste batzuen iritziz, ordea, moteldu baizik ez zuten egin ekonomiaren garapena, inportazioak garestitu egiten zituzten heinean enpresek behar zuten lehia maila murriztu egiten baitzuten.

Bestalde, eta horixe ikusi dugu azukre eta zementu industriaren kasuetan (ia-ia monopolio gisa ziharduten hauek praktikan), lehia ezak pizgarririk gabe utzi zuen hainbat sektore garapen teknologikoari begira, merkatuak ziurtatu ondoren ez baitzen berrikuntzaren beharrik ikusten.

5.1.6 Lurraldeen arteko aldeak  (Desberdintasunak, Tortella (6))

Desberdintasunak: Espainiak kontraste handiak ditu lurraldeen artean eta era berean nabarmendu ziren kontraste horiek garapen ekonomikorako prozesuan:

  • Katalunia: Garapen ekonomikoari lehenik ekin zion lurraldea izan zen, ezaugarri egokiak baitzituen horretarako: nekazaritzako lur onak, hidrologia egokia, merkataritzarako abantailak ematen zizkion kokalekua, giza kapital aberatsa eta tradizioa autonomia politikoan.
  • Euskal Herria: XIX. mendearen bigarren erdialdean garapen ekonomikoaren aitzindari bihurtu zen, bere kokaleku, giza kapital, merkataritza sare eta zoruan ugari zuen burdinari esker, eta garapen prozesu azkar bati ekin zion.
  • Andaluzia: Prozesu horretatik kanpo geratu zen, haren mea aberastasunak, eskualde batzuen emankortasuna eta Mediterraneo nahiz Atlantiko aldera zituen merkataritza aukerak handiak izan arren.  Kontuan hartu beharra dago lurren jabetzan nagusi zen egitura latifundista, giza kapitalaren prestakuntza eza, klaseen arteko aldeek biziki areagotu zuena, energia baliabiderik eza eta esportazioei bidea eragozten zien protekzionismoa.

Tortellaren iritziz, XX. mendearen lehen erdialdeko babes politika protekzionistak

  • mesede egin zien produkzioa barne merkatura bideratzen zuten lurraldeei  (Katalunia eta Euskal Herriari, adibidez).
  • Penintsulako hego eta ekialdeko esportatzaileei, ordea, oztopo handia izan ziren  aduana zergak, haien eraginez garestitu baitziren kontsumo gaiak eta, horrenbestez, eskulana eta lehen gaiak, eta, jakina, garestitu egiten ziren era berean esportaziorako gaien prezioak.  

5.2 Euskal ekonomia

11.2.1 Euskal Herriko ekonomiaren garapena (Testuingurua, Garapenaren arrazoiak (5), 1.urratsak (6), ≠ (2))

Testuingurua: Errestaurazio garaian Euskal Herriak ekonomia garapen bizia izan zuen. Euskal industrializazioari buruz hitz egitean, Bizkaiko Industria Iraultza aipatzea ezinbestekoa da. Iraultza horren abiapuntua burdina mineralaren erauzketa eta esportazioa izan ziren. Jarduera horrekin lortutako kapitala burdingintza industriaren oinarria izan zen eta industria garapenaren bultzatzailea.

Baina karlistadek eta foruek industrializazioa atzeratu zuten eta ez zen XIX. mende hasiera arte abiatu. Bizkaian, 1840. urte inguruan zenbait enpresa sortu ziren (Boluetako Santa Ana, adibidez, lehen sozietate anonimo modernoa), baina industrializazioa joan den mendearen amaieratik hasita finkatu zen.

Industrializazioaren fenomenoaren protagonista burgesia sortu berria izan zen. Burgesia hau meatzeen jabe zen, atzerriko konpainiekin batera. Etekinak industria osagarri batzuk eratzeko inbertitu zirenean, Bizkaiaren garapen kapitalistari hasiera eman zitzaion. Hori baino lehen, Bizkaiak egiten zuen gauza bakarra lehengai minerala esportatzea zen.

1887tik aurrera, burgesia industriala, Victor Chavarri buru zuela, merkatu nazionalaren kontrola ziurtatuko zion legeria protekzionista lortu nahian hasi zen.

1898an, Espainiak Kuba eta Filipinak galdu zituen eta kolonietako kapitalak aberrira itzuli ziren, ekonomiaren garapenari lagunduz.

Meatzaritzako enpresaburu batzuek metalgintzan inbertitu zuten; beste batzuek, berriz, ontzigintzan. Jarduera horiek guztiek ematen zuten potentzial ekonomikoa ikusita, zenbait zerbitzu sortu beharra zegoen. Beraz, 1891n, Banco de Comercio eta Bilboko Burtsa sortu ziren, kapital hori guztia inbertsioetarantz bideratzeko. Sasoi horretan sortu ziren trenbideak, orduan eraiki zen Bilboko kanpoko portua eta orduan hasi zen Jesuiten Deustuko Unibertsitatea.

Garapenaren arrazoiak

  • Teknika kapitalistetan ohitua zegoen burgesia merkataria eta enpresaria, eta burdingintza tradizionalean, ontzigintzan, itsas nabigazioan eta beste jarduera batzuetan trebatua zen bertako eskulana.
  • Kokalekua, Europa eta penintsularen artean, ezin egokiagoa zen.
  • Euskaldunen itsas tradizioak oinarria eman zion ontzigintzaren garapenari eta haren eraginez egituratu zen esportaziorako merkataritza zerbitzu azkar bat.
  • Burdinolek ere oso eskulangile kualifikatuak sortu zituzten.
  • Burdina meatzeak ugari ziren eta oinarria eman zioten esportazio merkataritzari geroko garapenak behar izango zuen kapital metatzea gauzatu ahal izateko.

Lehen urratsak: Lehen gerra karlistaren amaieratik bigarrenaren hasiera bitarteko urteetan egin ziren eta lurralde guztian zehar agertu ziren euskal ekonomia berriaren kimuak:

  • Bizkaiko lehen industria siderurgikoak sortu ziren.
  • Seiurteko liberalizazioen ondorioz, meatzeen ustiakuntza  bizkortu egin zen.
  • Ontziolak izugarri azkartu ziren.
  • Banco de Bilbao sortu zen (1857).
  • Euskal lurraldeetako lehen burdinbidea jardunean hasi zen (Bilbo-Tutera).
  • Paperolak eta ehungintza industria garatu ziren Gipuzkoan.

Desberdintasunak

  • Araba eta Nafarroako lurraldeak industrializazio prozesutik kanpo geratu ziren eta nekazaritzari loturik iraun zuten gehien batean.
  • Kostaldeko lurraldeen kasuan egoera ezberdinak eman ziren:
    • Bilboko itsasadarrean industrializazio prozesua meatzearen esportazioan, itsas eta siderurgia industrien garapenean oinarritua, azkarra eta hazkunde maila handikoa izan zen.
    • Bizkaiko barnealdeak eta, bereziki, Gipuzkoak, bestelako industrializazioa giroa bizi izan zuten, prozesua motelagoa izan zen eta era askotako jarduerak ezarri ziren eta kontsumo industriak, papergintzak eta ehungintzak bereziki, garrantzi handia hartu zuen Gipuzkoan.

5.2.2 Burdinaren merkataritza  (Testuingurua, Arrazoiak (4), Garapena (3), Ondorio bat)

Testuingurua: Bizkaia, Gipuzkoa, Santander eta Asturias nagusi ziren burdingintza industrian, meategietan aberastasun handia zeukaten eta. Gainera, merkataritza hori esportaziora begira zegoen eta kapitalizazio handia ekarri zuen. Hau da, burdina atzerrira saltzeak eragindako diru sarrera izan zen euskal kapitalismoaren oinarria eta, horrenbestez, Espainiako kapitalismo industrial osoarena.

Bizkaiko burdinaren ekoizpena oso azkar hazi zen hirurogeiko hamarkadan, gero gerra karlista zela-eta gelditu bazen ere. 1876an, bigarren gerra karlista amaitu zenean eta Errestaurazioan foru legeak kendu zirenean, beste aldi bat hasi zen eta minerala esportaziorako produzitzea berehala hedatu zen. Lurpea ustiatzeko euskal eta atzerriko konpainiak sortu ziren eta Bizkaiko minerala, mendebaldeko Europako burdina lantegietan gehien eskatutakoa bihurtu zen eta, horrenbestez, 1880 eta 1900 bitartean produkzioaren eta %90 esportatu zen.

Adibidez, 1883tik aurrera Ingalaterran gero eta burdina gutxiago ateratzen zuten, garestia eta kalitate eskasekoa zelako, baina, bestalde, burdinazko eta altzairuzko totxoen produkzioak gora egin zuen, Bizkaiko burdinaz hornituta batez ere.

Minerala saltzean lortutako dirua labe garaiak eraikitzen berriz inbertitzea guztiz garrantzitsua izan zen Bizkaiko burdingintzak gora egiteko. 1886an Bilboko Labe Garaietan lehenengo Bessemer motako altzairua ateratzeak, eta 1888an Siemens-Martin prozeduraz ekoizten hasteak, Bizkaia altzairuaren aroan sartzea erakusten duela. 1902an, elkarte biek bat egin zuten eta bat-egite horri 1888an sortutako Sociedad Anónima Iberia gehitu zitzaion Bizkaiko Labe Garaiak (Altos Hornos de Vizcaya) sortzeko, hainbat hamarkadatan euskal burdingintzaren enpresen buru izan zena, barruko merkatu babestuaren burua.

Meatzaritzatik atera zen, beraz, burdingintzaren garapenerako eta Bizkaiko garapen industrialerako behar zen dirua: ontzi konpainiak –Nerbioiko ontziolak edo Euskalduna Elkartea-, metalgintza-enpresa osagarriak, porlan enpresak, meategietako azpiegiturarako instalazioen enpresak (kargatzeko tokiak, ontziratze lekuak, garraiatzeko trenbideak…)… Burdina esportatzen 1900 arte irabazitakotik, %46 atzerriko konpainietara joan zen eta %54 Bizkaiko industriaren finantziazioan inbertitu zen berriro. Horrek industria indartsua ekarri zuen, laguntzaile Espainiako bakurik oparoena zeukala.

Garapenaren arrazoiak

  • Bessemer bihurgailuak sortutako beharrak. 2. gaian ikasi dugu, baina errepikatuko dugu hemen:
    • Erresuma Batuak fosfororik gabeko burdina mea behar zuen Bessemer-en bihurgailuetarako eta Bizkaiak egoki erantzun ziezaiokeen eskari hari.
    • Bessemer ingeniari ingelesa zen. 1856an altzairua lortzeko sistema berri bat asmatu zuen, airea insuflatuz galdaketa orduan. Trenbide errailak aldatu ahal izan  zituzten sistema honi esker.
    • Fosfororik gabeko burdina mea behar zuen eta Bizkaian bazegoen.
    • Itzulera ikatza ekartzeko aprobetxatzen zen.
    • Gainera, joan-etorriko merkataritzak kostuak murriztu egin zituen Erresuma Batuko ikatza inportatzeko unean. Horri esker kapitala metatzen hasi ziren eta, hura inbertituz, Bizkaiaren industrializazio prozesua bizkortu zuten.
  • Haize zabalekoak ziren eta ustiatzen errazagoak zirenez, ustiatze kostuak murriztu egiten ziren.
  • Gainera, garraioak ez zuen horrenbesteko arazorik sortzen, meatzeak itsasadarretik gertu baitzeuden.
  • Etekin handi azkarren usainak Euskal Herriko eta atzerriko kapitalistek meatze haietan inbertsioakegitera bultzatu zituen.

Garapena

  • 1860. urteetan mea konpainia batzuk sortu ziren, batzuk kapital britainiarra zuten, beste batzuk frantsesa, belgikarra, alemana edo euskalduna.
  • Gerra karlistak eten egin zuen garapen hau.
  • Gerra bukatu bezain laster ekin zioten berriro ustiakuntzari. Aberastasun iturri handi hau izan zen ekonomiak ondoko garaietan bizi izango zuen garapenaren finantzabide nagusia.

Ondorio bat: Erresuma Batura bideratzen zen burdinaren esportazioak euskal merkataritza ontziteria bultzatu zuen. 1900. urtean  Espainia osoko itsas merkataritzaren %53a euskalduna zen. Bilbotik abiatzen ziren ontziak meaz zamaturik eta Erresuma Batuko ikatza beterik itzultzen ziren, Bizkaiko siderurgia enpresak hornitzeko. Kapitalista berak izaten ziren askotan itsas enpresen eta meatzeen jabeak.

5.2.3 Siderurgia (6)

  • Bilboko itsasadarra izan zen prozesu honek behar zituen kapitalak eta meak zeuzkan gunea.
  • Teknologia Erresuma Batua edo Belgikatik ekarri zen.
  • Merkatuak penintsula barnean egon ziren nagusiki.
  • Altos Hornos de Vizcaya Espainiako siderurgia multzo handiena eratu zuten 1902an. Ordutik aurrera, hazi egin zen burdina eta altzairu ekoizpena, eta kopuru handienak XX. mende hasierako hamarraldietan lortu ziren.
  • Industria mota honek bultzaturik, industria berriak sortu eta garatu ziren metalgintza, ontzigintza, elektrika eta transformazioaren alorretan.
  • Garapen handi honen arrazoietako bat arantzel babesa izan zen, kanpoko lehiatzaileen konpetentziatik zaintzen baitzuen bertako sektorea, haiek kalitate handiagoko eta prezio hobeko produktua saltzen bazuen ere.

5.2.4 Industria Gipuzkoan  (Bereizgarriak (4), Sektoreak (3))

Bereizgarriak

  • Herrialdean zehar banatu zen eta txikiak edo erdi mailakoak ziren gehienetan. Hala eta guztiz ere, kontzentrazio maila handiagoa zen Deba eta Oria ibaien arroetan, Azkoitian, Beasainen eta Donostian eta honen inguruko herrietan.
  • Jarduera motari dagokionez, era askotako industria zegoen. Armagintza, siderurgia, ehungintza, papergintza, metal eraikuntza… eta ez zegoen, Bizkaian bezala, sektore nagusi bat.
  • Kapitalismo ez monopolista batek gidatu zuen Gipuzkoako industrializazio prozesua; honez gainera, kapital hori ez zegoen pertsona edo familia bakar batzuen esku, enpresari txiki eta erdimailako askok zuten hartan parte, era askotakoa zen eta jarduera eta leku askotan ari zen.
  • Prozesu hau Bizkaikoa baino motelagoa izan zen. Errestaurazioaren garai osoan luzatu zen eta bultzada nabarmena eman zioten I. Mundu Gerraren garaian.

Sektoreak

  • Papergintza
    • Gipuzkoako papergintza modernoa 1842an hasi zen Tolosan La Esperanza fabrika sortu zenean. Ondoren beste papergintza gune batzuk sortu ziren eta Gipuzkoa, protekzionismoari esker, Espainiako lehen hornitzaile bihurtu zen.
    • XIX. mende bukaeran, gehiegizko ekoizpena eta kolonietako merkatuen galera zela-eta, eten egin zen garapen hau.
    • XX. mendean egoera hobetu egin zen eta enpresa batzuk batu egin ziren, Papelera Española enpresa sortuz.
  • Ehungintza
    • Sektore honetan ere, lehenengo enpresa XIX. mendearen erdialdean sortu zen.
    • Kataluniako lehia zela eta espezializazioaren bidetik jo behar izan zuten: Espartinak Azkoitian eta txapelak Tolosan eta Azkoitian.
  • Siderometalurgia
    • Bizkaitik inportatutako burdin lingoteen transformazioak arrakasta izan zuen.
    • Gehien ekoiztu zen produktua arma laburra (pistolak eta errebolberrak) izan zen; kopuru handian ekoizten ziren, esportaziorako.

5.2.5 Banka  (3)

  • Industriaren garapenarekin batera eta hari ondo loturik garatu zen finantza sektorea, Banco de Bilbao buru.
  • Ondoren sortu ziren beste erakunde batzuk, bitariko moldeari eutsi ziotenak, hau da, alde berean jasotzen zituzten banku hauek epe laburreko eta epe luzeko deposituak. Industrializazio prozesua asko errazten zuen honek:
    • Banco de Vizcaya (1901).
    • Banco del Comercio (1891).
    • Banco Guipuzcoano (1900).
    • Banco de Vitoria (1900).
  • Erakundeok industrializazioari bultzada handia eman zioten, industrializazio horrek finantzabide oinarria behar-beharrezkoa zuelako. 1922an Espainiako bankak guztira zituen erreserben erdia zegoen euskal erakundeen esku.

5.2.6 Garraioak  (3)

  • Errepide sarea: Aldundiek eta enpresa bidegileek eginiko ekimenei esker, XVIII. mendetik aurrera nabarmen garatu zen eta hurrengo mendean zehar hobekuntza lanek etenik gabe jarraitu zuten.
  • Itsas trafikoa: Oso garrantzitsua izan zen eta Bilboko portua izan zen erreferentzia nagusia. Debakoak eta Pasaiakoak ere garrantzia izan zuten.
  • Burdinbidea: Hau izan zen berrikuntza nagusia. Isabel II.aren erreinaldian luzatu zen Euskal Herriko lehen trenbidea, Bilbo eta Tutera artean, Miranda de Ebron Madril-Irun lerroarekin bat egiten zuena. Baina Errestaurazioaren ondorengo erregimenak iraun zuen urte luzeetan eraikiko ziren Euskal Herriko burdinbide gehienak.

4. gaia

6. gaia

Advertisements
 

Erantzunak itxita daude.