RSS

2018-WIKIPEDIA-Asteko irudia-Anton Arauntzaren fusilamendua. Azpeitia, 1905

Anton Arauntzaren fusilamendua. Azpeitia, 1905.
Azpeitian ateratako argazki zahar batek eman du zeresana azken egunotan Twitter sare sozialean. Euskarazko Wikipediaren kontuan argitaratu zuten “Anton Arauntzaren fusilamendua. Azpeitia, 1905” testuarekin lagundutako argazkia (goikoa); asteko argazki gisan aukeratu dute beren webgunean, eta horregatik zabaldu dute sareetan. 113 urte dituen argazkiak hainbat txiolariren jakin-mina piztu du: nor ote zen Anton Arauntza, argazkiaren testuak aipatzen duen fusilamendua benetan gertatu ote zen ala ez, irudian arma eskuetan agertzen den apaiza…

Guregipuzkoa.net webgunetik hartu dute Wikipediakoek argazkia eta zehaztu dute egilea ezezaguna dela. Argazki hori –egun berean egindakoa den beheko irudia bezala– Imanol Elias Odriozolak ere erabili zuen Azpeitia Historian zehar liburuan; bi argazkiak datoz argitalpen mardulean, baina haien gaineko aipamen zehatzik ez, ordea.

Anton Arauntza izeneko inoren arrastorik ez dute atera egunotan argazkiaren gaineko informazioaren peskizan ibili direnek. Arauntza baserria Azpeitian badela, bai; baina data horren bueltan eta izen horrekin han inor fusilatu zutenaren arrastorik ez da inon.

Arauntza baserriko sendikoei galdetu die Uztarriak argazkien gainean. Haiek ere ezagunak dituzte irudiok, horien iturria ezagutzen ez duten arren. Baieztatu dute, hori bai, argazkietakoa Arauntza dela, baina garai hartan baserrian bizitako senitartekoen ahotik jaso dutenak ez du zerikusirik fusilatze kontuekin. Inguru hartan ospatzen zuten festa egun batean ateratako argazkiak izan daitezkeenaren susmoa dute, eta ustezko fusilamendua parodia antzeko bat. Anton Arauntza izeneko inoren berri ere ez dute Arauntza baserrikoek; Alberdi familiakoak bizi dira han aspalditik, Arauntza abizendunik ez dute ezagutu.

Iturriak:

Gure Gipuzkoa

Uztarria

Wikipedia

Advertisements
 
Utzi iruzkina

Posted by on 2018/06/28 in Asteko irudia, Wikipedia

 

1835-2018-Karlistek Ordiziari eraso

 Karlisten gudarostea Tomas Zumalakarregi zaldian buru dela. / C.F. Henningsen – Zumalakarregi Museoa – GFA

Tomas Zumalakarregi jenerala buru zuen gudaroste karlistak Ordizia setiatu zuen, 1835eko maiatzaren bukaeran. Harresitutako hiria zen Ordizia: «Hiribildua horma altu batek inguratzen zuen, sendoa, eta haren inguruan babes-erreten bat zulatu zuten.», kontatu zuen Charles F. Henningsenek The Most Striking Events of a Twelvemontzh’s Campaign with Zumalacarregui liburuan. Goierriko liberalak han gotortu ziren, karlistak eta hala izateko susmoa zeukatenak kanporatu zituztelarik.

Lehen Gerra Karlistako (1833-1839) setio eta bataila entzunenetako bat gertatu ziren garai hartan Goierrin, Karlisten aurrerabide militar geraezinean.

Nafarroatik iritsi zen Zumalakarregiren ostea, maiatzaren 25ean. Ameskoako bataila irabazi berri ziren Karlistak. Urte hasieran, 1835eko urtarrilaren 3an, berriz, Ormaiztegiko Espainola mendietan jipoia eman zieten karlistek liberalei. 500na soldadu hil ziren, alde banatan.

Lurralde irekietako guduak galdu ahala, liberalak hiri eta gotorlekuetara bilarazi zituzten. Ordizia izan zen hiri horietako bat. Tolosa eta Bergara ere artean liberalen esku zeuden. Landan kontrola eskuratuta, hiriak hartu zituen helburu Zumalakarregik.

Ordizia inguratu, eta 9 kanoiekin setiatu zuen. Setioak 7 egun iraun zuen eta etena egin behar izan zuten tartean, eguraldi txarragatik. Ordiziako defentsa-goarnizioa erreginaren aldeko 300 soldadu liberalek eta beste 300 herritar milizianok osatzen zuten.

Karlistek lehen erasoaldian, gauez, atetik 50 metrora zeuden etxe batzuk hartu zituzten. Artilleriarekin eraso zioten ondoren, eta harresian zulo bat ireki zuten. Errenditu ezean, asaltoan hartzea zen Zumalakarregiren asmoa. Gipuzkoako 1. batailoia joango zen aurrena, isilpean eta eskalekin; atzetik, Nafarroako 3 batailoi.

Lehen erasoan, huts

ORDIZIAKO_HIRIBILDUA

Bi edo hiru gizon hil, eta bi konpainiak atzera egin behar izan zuten, asaltoari uko eginda. Zumalakarregi sutu zuen horrek: ofizialak jo zituen, eta 10 gizonetik bat fusilatzeko agindu zuen, zotz eginda, «koldarkeriagatik». Horrelakoxea zen ormaiztegiarra.

Nafarroako batailoiak bidaltzeko berandu zen, jada, hiriaren defendatzaileek zuloa berriro itxi baitzuten. Biharamunean, Gida konpainiako Lachica kapitainak hartu zuen asaltoaren ardura, 120 gizon «boluntariorekin». Bezperan zigortutakoei bizitza barkatzeko eskatu zion jeneralari, asalto berrian aurrean joatea proposatuta; onartu zion. «Asaltorako aukeratutako guztiak, egun osoan erreka bazterrean egon ziren, edaten, abesten eta umore oso oneko», dio Henningsenek, liburuan.

Gauean, ordea, ez zuten jotzeko agindurik jaso. Zumalakarregik bazekien Espartero liberala bidean zela, gotortutako liberalei laguntzeko prest.

Laguntza bidalita, erkin

Liberalek, euren aldetik, Bergaratik eta Tolosatik gudarosteak bidali zituzten, Ordiziako defentsaren indargarri izateko. Valdes jeneral liberala Iruñean zegoen, eta Ameskoako porrotaren ondotik, borrokarako grina handirik gabe. Sakanaraino hurbildu zen, baina han zegoen dibisio karlista batek uxatu zuen berehala, atzerantz.

Deskargako batailaren krokisa.

Esparterok 7.000 gizon batu zituen, Bilboko eta Donostiako goarnizioetatik, eta Bergaratik abiatu zuen mugimendua. Ezustean harrapatu nahi zuen Zumalakarregi, eta Deskargan (Urretxu) kokatu zuen gudarostea. Gaspar Jauregi Artzaina urretxuarra, berriz, Donostiatik Tolosara gerturatu zen.

Zumalakarregik, bi zutabe bidali zituen, norantza bakoitzean: Gómez Tolosara, Artzainari eusteko; eta Eraso Urretxura, Espartero oztopatzeko.

Ekainaren 2ko gauean, sekulako ekaitza lehertu zen. Erasok Bizkaiko lantzari talde bat eta Arabako Gidak Deskargarantz bidali zituen, errekonozimendura. Gauaren eta ekaitzaren erdian, liberalen kanpalekuaren erdiraino sartu ziren, ustekabean. Karlisten erasoaldi gogorra zelakoan, erretiradan eta desordena erabatekoan Bergarara atzeratu ziren liberalak.

Ia nahi gabe, karlista talde txiki batek guradoste liberal bat desegin, eta 2.000 soldadu hartu zituen preso. Gainbehera ikusita, Artzaina Donostiara itzuli zen, Valdes Iruñera eta Espartero Bilbora. Ordizia ekainaren 3an errenditu zen, setioa bukatuta; jarraian Bergara, Tolosa, Eibar, Irun eta Durango. Liberalak hiriburuetara bildu beharra izan zuten.

Karlisten eta liberalen arteko guden errekreazioa, Jose Mari Tuduri buru

Ordiziako_setioa_1835Ordizian, maiatzaren 19an eta 20an, 1835eko setioaren errekreazio historikoa ikusteko modua izango da, benetako gertakarien agertoki berean. Jose Maria Tuduri (Tolosa, 1949) zinema-zuzendariak eta XIX. mendearen zaletuak gidatuta, 200 bat lagunek parte hartuko dute liberalen eta karlisten borrokaren antzezpenean. Larunbatean, partaideak 10:00etan iritsiko dira, eta 13:00ak arte unitateen formazioa eta instrukzioa egingo da. Tropa karlisten kanpalekuaren muntaketa Barrena parkean (11:00), tropen eta Beti-Argi bandaren desfilea (13:00), eta hiriaren setio antzezpena Barrena parkean (18:00-20:00) izango da.

Tudurik karlistaldiei buruz bi film ditu eginak: Karlistadaren kronika 1872-1876, (1988) eta Santa Cruz, el cura guerrillero, (1990). Grabazioetako jantzi eta material ugari dauka.

Igandean, ‘1835eko setioa’ hitzaldia eta bisita gidatua zuzenduko dute Nerea Iraola eta David Cano historialariek (Gure Iragana taldea), D’elikatuzen, 11:00etan. Anakako (Irun) txirulari eta danborrarien bandaren diana (11:00), eta eraso berriaren prestaketa eta goarnizioaren errendizioa Barrena parkean (12:00) egingo dituzte. Plaza Nagusirantz desfilatuta bukatuko da.

1835eko setioaren inguruko zikloa maiatzaren 17an hasiko da, Nerea Iraola eta David Canoren ‘Maribaratza kanoia, Villafrancako sinbolo historikoa’ hitzaldiarekin (19:00, kultur etxean). Hilaren 18an, Zumalakarregi Museoko Mikel Alberdi historialariak ‘C.F. Henningsen: 1835eko Ordiziako setioaren lekuko baten memoria’ hitzaldia egingo du (19:00, Barrena kultur etxea.

Hantxe izango da Paco Etxeberria forensea ere eta garaikoek borrokan zauritutakoak nola zaintzen zituzten esplikatuko du, garai hartako ebakuntzak edo anputazioak.

Beti Argik ere bando ezberdinen doinuak prestatu ditu eta desfilean izango dira era berean.

Iturriak:

 

2018 – Wikipedia – Emakume Langilearen Nazioarteko Eguna

1914ko martxoaren 8ko kartela, emakumeentzako boto eskubideaeskatzen.

Emakume Langilearen Nazioarteko Eguna martxoaren 8an ospatzen da. Herrialde gehienetan Emakumearen Nazioarteko Eguna izenarekin ere ezagutzen da eta emakumeen eskubideen aldeko borroka ezberdinak gogoratzeko zein eskubide horiek betetzea eskatzeko erabiltzen da eguna.

Emakumeen Nazioarteko Eguna, lehenengoz, 1909ko otsailaren 28an ospatu zen, AEB-etako New York hirian, AEBetako Alderdi Sozialistak antolatuta. 1917ko martxoaren 8an Errusiar Inperioko hiriburua zen Petrograden (gaur egungo San Petersburgo) oihalgintzako emakume langileek manifestazioa abiatu zuten, eta hiri guztia hartu zuten; hura izan zen Errusiako Iraultza piztu zuten ekintza nagusietako bat. Egun hau batez ere herrialde eta mugimendu sozialista eta komunistek ospatu izan zuten, harik eta 1975ean NBE-k nazioarteko egun izendatu zuen arte.

Kronologia

Martxoaren 8aren kronologia zehatz bat osatzea zaila bada ere, izan dira XX. mendean zehar hainbat gertakari egun honen zergatia marraztu dutenak.

1909: Emakumearen Egun Nazionalaren ospakizuna AEBn

1909ko grebako piketeetan parte hartzen ari ziren bi emakume.

1909aren aurretik hainbat ospakizun egon baziren ere —1908ko maiatzaren 3an Chicagoko Garrick antzokian “Emakumearen Eguna” izeneko ekimena antolatu zuten Corinne Brown eta Grertrude Breslau-Hunt emakume sozialistek— 1909ko otsailaren 28an ospatu zen lehen aldiz, New YorkenAEB-etako Alderdi Sozialistak antolatutako “Emakumeen Egun Nazionala“. Alderdiko emakumeek antolatu zuten, 1908an Chicago eta New Yorken euren lan baldintza okerrengatik protesta egin zuten emakumeak gogora ekartzeko. 15.000 emakume inguruk manifestazioan hartu zute parte New Yorken, lanaldiaren murrizketa, soldata hobeak eta bozkatzeko eskubidea eskatuz.

1909ko azaroan alkandora-egileen greba hasi zen (ingelesezNew York shirtwaist strike), batzuetan Hogei milen altxamendua izenarekin ezaguna. Grebaren zuzendaritza Clara Lemlichek eraman zuen, AEB-etako Emakumeen Sindikatuen Liga Nazionalak lagunduta.

1910: Emakumeen Nazioarteko Egunaren deialdia

1910ean Emakume Sozialisten II Nazioarteko Biltzarra egin zen Kopenhagen. Bertan emakumeen bozka eskubidea aldarrikatu zen eta, Clara Zetkin komunista alemaniarrak proposatuta, martxoaren 8a, emakumeen eskubideen aldeko eguna izatea adostu zen. 17 herritako 100 bat emakume ziren bertan eta proposamena aho batez onartu zuten. Parte-hartzaileen artean Finlandiako parlamentuan hautatutako lehen emakume parlamentariak zeuden. Egunaren aldarrikapenaren helburua sufragismoa bultzatzea eta eskubideen berdintasuna aldarrikatzea zen. Clara Zetkinekin batera beste emakume batzuek ere parte hartu zuten aldarrikapen horretan, Rosa LuxemburgAleksandra KollontaiNadezhda Krupskaya edo Inessa Armand kasu.

1910eko martxoaren 8an ere Espainian emakumeei Goi Hezkuntzan matrikulatzea baimendu zien, Emilia Pardo Bazán Hezkuntza Publikoko kontseilari izendatu eta denbora gutxira.

1911: Lehen ospakizuna

Triangle Shirtwaist fabrikako sutea, 1911ko martxoaren 25ean. 123 emakume eta 23 gizon hil ziren.

1911n bertan, aurreko urteko erabakiaren ondorioz, lehen aldiz ospatu zen Emakume Langilearen Nazioarteko Eguna Alemanian, Austrian, Danimarkan eta Suitzan. Martxoaren 19an egin zen urte hartan eta milioi bat pertsona bildu zituen, emakumeentzako botoa, kargu publikoetara iritsi ahal izateko eskubidea, lanerako eskubidea edo berdintasuna hezkuntzan eskatuz.

Urte bereko martxoaren 25ean 1911n New Yorkeko Triangle Shirtwaist fabrikan izandako sutean 123 emakume eta 23 gizon langile hil ziren. Sutea piztuta, ezin izan zuten ihes egin ateak eta eskailerak blokeatuta zeudelako. Hau ohikoa zen makinak lapurtzearen aurkako neurri gisa. Triangle Shirtwaist Company enpresan gertatutako suteak oihartzun ikaragarria izan zuen AEBetan, bertan hil ziren emakumeak aurreko urtean lehen emakume greba egin zutenak izan baitziren, lanerako baldintza hobeak eskatzen zituztenak, alegia.

1913–1914

Lehen Mundu Gerran parte hartzearen aldeko eta kontrako iritzietan banatuta zeudenean, Errusiako emakumeek Lehen Nazioarteko Eguna ospatu zuten 1913ko otsaileko azken igandean. Europako beste toki guztietan hurrengo urteko martxoaren 8an protestak izan ziren, gerraren aurka eta emakumeen arteko solidaritatearen alde.

1917: Errusiako Iraultzaren pizgarri

Sakontzeko, irakurri: «Otsaileko Iraultza»
« Gaur Emakumeen Nazioarteko Eguna da. Zerbait gertatuko al da kalean gaur?  »
—Fiodor Raskolnikov, [15]

Emakumeen Nazioarteko Egunaren aldarria Petrogradon, 1917an. Otsaileko Iraultzaren hasiera izan zen.

Petrogradeko soldaduen emazteak, euren egoeragatik protestan, 1917ko martxoaren 8an

1917an Errusiako Iraultzaren hasiera izango zena martxoaren 8 batean izan zen. Errusiar Egutegian otsaileko azken igandea izan zen eta emakume sozialistek Emakumeen Nazioarteko Eguna ospatu zuten. Goiz horretan bertan Putilov frabrikako langileek euren fabrika itxita aurkitu zuten, eta egoera desesperatu horretan manifestazioan joan ziren. Emakumeen Nazioarteko Eguna zela eta, mitinetarako eta manifestazioetarako deia egina zegoen, egoera ekonomikoa eta politikoa aipagai hartuta. Boltxebikeek, iraultzarako edo greba orokorrerako aukerarik ez zegoela pentsatuta, hitzaldi batzuk eta propaganda banaketa bat zuten prest.

Lantokietan geroz eta emakume gehiago zeuden, Lehen Mundu Gerran parte hartzen ari ziren gizon kopuru izugarria zela eta. Horregatik, boltxebikeek zein mentxebikeek ezer berezirik prestatuta ez bazuten ere, lantokietako emakumeek aurrea hartu zuten. Tranbia geltokietako langile gehienak emakumeak ziren, eta martxoaren 8aren aurretik jada egin zizkieten banderak 180. Infanteria Erregimentuari, eta protesta egiten bazuten tirokatuko ote zituzten galdetu. Soldaduek ezetz esan zietenez, martxoaren 8an tranbia langileek greba egin zuten, eta manifestazioetara batu ziren. “Tranbiek ez zuten funtzionatzen, beraz kaleak bereziki hutsik eta isil zeuden. Baina Bolshoi Prospekt eta Gavanskaya kaleen arteko izkinan emakume taldeak hasi ziren biltzen” idatzi zuen Fiodor Raskolnikovek.

Vyborg industria guneko oihalgintzako lantokietan hainbat bilera ilegal egin ziren goiz hartan. Gai nagusia “gerra, prezio altuak eta emakume langileen egoera” izan zen. Emakumeek lanegun luzeak zituzten, eta gainera familiaren kargu egin behar zuten ondoren. Baina janaria lortzeko arazoak zeudenez, lanegunaren ostean gosetea zabaltzen zen. Bilera horietan, euren egoeraren inguruan eztabaidatuta, grebaren alde egin zuten, baina ez zuten protesta bere horretan utzi. Kalera atera ziren milaka emakume, inguruko fabriketara jo zuten, eta haietako langileak animatu zituzten. Piketea oso eraginkorra izan zen. Goizeko 10:00etarako 27.000 langile zeuden greban, eta eguerdirako itxita zeuden 21 lantoki eta 50.000 langile gehitu zitzaizkion grebari.

Emakumeak fabriketara sartzen ziren, ateak kolpatu, elur-bolak jaurti eta, grebara batzen ez baziren, harri zein burdin zatiak botaz greban parte hartzera deitzen zituzten. Eguna bukatu zenean 59.800 gizon eta emakume zeuden greban Vyborgen, langileen % 61 (beste datu batzuek diote manifestazioetan, guztira, 90.000 pertsona inguru zeudela). Goizean kalera atera zirenei metalurgia eta gerra industrietako langileak gehitu zitzaizkien. Boltxebike batzuk ez zeuden pozik egoerarekin, greba batzordeek erabaki zutelako ez zegoela kondiziorik greba orokor bat mantentzeko. Hala ere, laster eman zioten buelta egoerari, eta greba baliatu euren deiak txertatzeko.

Manifestazioak hiriaren erdigunera iritsi zirenean, janaria lortzeko ilaran zeuden emakumeak manifestazioetara batu ziren, eta espontaneoki mobilizatu ziren monarkiaren aurka eta gerra bukatzearen alde. Istiluak ekiditeko, agintariek bulego eta denden itxiera agindu zuten. Horrek ilaran zeudenak sutu eta dendetako langileak manifestatzera eraman zituen. Langile eta ikasleen mobilizazioari emakumeak gehituta, monarkia egun gutxiren buruan bukaraziko zuen herri altxamendua hasi zen, alderdien koordinaziorik gabe eta alderdi iraultzaileen deialdirik gabe. Leninek, ordea, 1905eko Iraultzaren ondorioz langileria antolatuta eta mobilizatuta zegoela argudiatu zuen.

1917an, Urriko Iraultzan boltxebikeek boterea hartu zutenean, martxoaren 8a jai egun nazionala izendatu zuten.

1922-1975: Dataren egonkortzea eta instituzionalizazioa

1955ean Alemaniako Errepublika Demokratikoak ekoiztutako posta zigilua, Emakumeen Nazioarteko Egunaren 45. urteurrena ospatuz.

Martxoaren 8aren finkatzean garrantzia berezia izan zuen Aleksandra Kollontai komunistak. Asistentzia Publikorako Herriaren komisario izendatu zuten, eta emakumeentzako botoa eta dibortzioa eta abortoaren legalizazioa lortu zuen SESBen. Martxoaren 8a jai ofiziala izatea lortu zuen, nahiz eta lan eguna izan. 1965eko maiatzaren 8an Sobietar Batasuneko Sobiet Gorenak erabaki zuen Emakume Langilearen Nazioarteko Eguna jai egun osoa izatea. Sobietar Batasunak 1917an hartutako jaiaren inguruko erabakia laster hedatu zen beste herrialde batzuetara. 1922an Txinan ospatu zen lehen aldiz, eta Espainian 1936an. 1949an komunistek Txinako Herri Errepublika aldarrikatu ostean eman ostean jai egun bilakatu zen, eta emakumeek lanaldi erdia baino ez zuten lan egin behar egun horretan.

Hamarkada horietan herrialde sozialista eta komunistek, eta herrialde kapitalistetako ezkerreko taldeek ospatu zuten Emakumeen Nazioarteko Eguna. 1975ean NBE “Emakumearen Nazioarteko Urtea” ospatu zuen eta, bi urte geroago, 1977ko abenduan, Nazio Batuen Batzar Nagusiak 32/142 erresoluzioa onartu zuen, herrialde guztiei, bakoitzak bere ohitura eta historiari kasu eginez, Nazioarteko Emakumeen Eguna ospatzeko deia eginez. Helburua “emakumeen eskubideak eta nazioarteko bakea” aldarrikatzea zen. Gutxinaka herrialde askotan deialdi hau agendan gehitzen joan zen.

1977: Lehen ospakizuna Euskal Herrian

Euskal Herrian lehen aldiz ospatu zen Emakume Langilearen Nazioarteko Eguna, Bilbon hain zuzen ere:

«

1977eko Martxoaren 8an Euskal Herrian Emakumearen Egun Internazionala lehengo aldiz hospatu da, egun honetan emakumeek aurrerantza eraman behar dugun eguneroko burruka gogoratzen dugu gure zapalkuntza eta sozial bazterketaren kontra.

Bizkaiko Emakumeen Asanbladak egun hau hospatzeko ekintza batzu antolatu zituen. Goizean Bilboko leku batzutan mahaik ipini genituen, emakumei buruzko liburuak erakutsiz eta geure programa, erauskailuak eta beste liburuska banatuz.

Arratsaldeko 7’30etan San Francisquito elizan batzar batean mila emakume baino gehiago egon ginen. Gure problematikaren aldi batzuk aztertu genituen eta gure artean solidaritate giro haundi bat sortu zen.

Amaitzerakoan, Santutxutik zehar manifestazioan joan ginen Poliziak, bere ohizko metodoak erabiliz eta emakumeen aldeko manifestaldi batean lehenengo aldiz, manifestazio hau desagun arte.

Bizkaiko emakume askorentzat burruka honetan partaide izateko lehengo pausu bat izanda, eta gainera emakume guztientzat pausu garrantzitsu bat.

Gure problemak eztabaidatzeko hainbeste emakume elkartzen ginen lehengo aldia zen.

Hemendik aurrera, gero eta emakume gehiago bide honi jarraituko diogu, seguruago eta gogo haundiagoarekin geure askatasuna lortzeko.

 »

Emakumearen Nazioarteko Eguna gaur egun

Emakumearen Nazioarteko Egunaren ospakizuna munduan zehar. Gorriz, jai egun ofiziala; laranjaz, emakumeentzat baino ez; horiz, jai egun ez ofiziala

 

ITURRIA: Euskarazko Wikipedia

 
Utzi iruzkina

Posted by on 2018/03/08 in Wikipedia

 

2018 – Wikipedia – Caracasko Gipuzkoar Konpainia

Caracasko Gipuzkoar Errege Konpainia, Caracasko Gipuzkoar Konpainia edo Gipuzkoar Konpainia (gaztelaniaz sortua, Real Compañía Guipuzcoana de Caracas edo Compañía Guipuzcoana izenaz) gipuzkoar merkataritza-konpainia bat izan zen 1728tik 1785era, eta monopolioa izan zuen Venezuelarekiko merkataritzan.

Tabakoa, kakaoa eta kolonietako beste hainbat gai ekarri zituen Venezuelatik, eta hara hainbat produktu eta tresna esportatu. Europako merkataritza-trafikorako garrantzi handikoa izan zen, Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen sorrera bultzatu zuen, eta modu erabakigarrian Ilustrazioko ideiak eraman zituen Venezuelara, Hego Amerikaren independentzia-mugimenduaren atarian. Donostiako Amara auzoan, Konpainiaren izena eta izana gogorarazten duen kalea dago.[2]

Sorreraren testuingurua

Testuingurua

Konpainiaren sorrera Borboiak garai honetan egiten ari ziren erreformetan kokatu behar da, tartean zela baimenik gabeko merkataritza kontrolatzeko gogoa, bereziki tabakoarena, Orinoko ibaian barra-barra baitzebilen kontrabandoa. Espainiarekiko legezko tabako-garraioa Venezuelako Andeetan barrena egiten zen mando gainean Barinas eskualdetik, Orinokoko bidea baino mantso eta bihurriagoa.[3] Orinokoko merkataritzatik, herbeheretarrek, ingelesek eta frantsesek ateratzen zuten etekina; izan ere, kazike-lurjabeek (gehienak kanariar jatorrikoak) nahiago zituzten kanpotar horiek salerosketan aritzeko: Venezuelako domeinuak eta horko agintari kreolek metropolitik aparte jarduten zuten. Venezuelako kolonia-sistemak lotsagarri uzten zuen espainiar-gaztelar koroa aginte-kontrolaren eta diru-sarreren aldetik. 1700dik 1728ra, bakarrik 5 itsasontzi atera ziren Espainiatik Venezuelara.[4]

Euskal Herrian, XVII. mendetik zetorren krisialdia, hiru arrazoirengatik: Euskal Herriko burdinolak teknologiaz atzeratuta geratu ziren ipar Europako beste lurralde batzuekiko lehian, bereziki belgikar eta suediarrekiko. Gainera, Gaztela, Aragoi eta Nafarroako artilearen esportazioak behera egin zuen nabarmen. Azkenik, Erregeak bere gerra-gastuetarako diru-partaidetza handiagoa eskatu zien gipuzkoarrei, eta azken hauek, berriz, nahi ez. Tirabira horretan, zergek portuko trafikoa garestitu zuten, merkataritzaren kaltetan.[5] Egoera kaskar horri aurre egiteko, hainbat gipuzkoar eragile elkartu eta 1682an Donostiako kontsulatua sortu zuten, Caracasko Gipuzkoar Konpainiaren oinarria izango zena.[5] Hala ere, itsas merkataritza eta bale-ehiza beheraldi larri batean sartuak ziren Utrechteko itunaz geroztik (1713ko martxoa/apirila).

Konpainiaren sorrera Filipe V.a Gaztelakoak (Espainiakoak) mendebaldeko euskal lurraldeetako matxinadaren kontra bidalitako kanpaina militar odoltsuaren ostean gertatu zen (1719).Filipe V.a saiatu arren, aduanak Ebron geratu ziren, eta Gipuzkoako aldundia eta Espainiako erregea negoziazioetan hasi ziren. 1726an, matxinadako hainbat buruzagik amnistia eskuratu zuten, eta Gipuzkoako aldundiak proposamen bat egin zuen Venezuelarekin merkataritza berrezartzeko, espainiar erregearen eta gipuzkoarren interesetan izango zen tratua. Herbeheretar eta ingeles merkatari-elkarteetan oinarritu zen ideia berri hori.[6] Plana onartua izan zen, eta euskaldunek merkataritza horren gaineko kontrol esklusiboa lortu zuten.[7]

Sorrera

Gipuzkoar aberatsen talde batek bultzatu zuen konpainiaren sorrera 1728an.[8] Hasiera batean, Donostian oinarritu zen, eta 1728ko irailaren 25ean jaso zuen sorrerarako errege-dekretua (zedula).[3] Ekimen hori sortzeko erabakiak Gipuzkoako Batzar Nagusien onarpena eta laguntza jaso zituen. 1728tik 1750era Peñafloridako kondea izan zuen burutzat eta, 1760 arte, akziodunak, Espainiako Erregea salbu, jaioterriko lurraldean bizi diren euskaldunak izan behar ziren.[9]

 Konpainiaren akzio bat (Madril, 1752ko ekainaren 1a)
KONPAINIA SORTZEKO AGIRIAREN GIPUZKOAKO SINATZAILEAK (1728)
Frantzisko Munibe Idiakez,
Peñafloridako kondea
Juan Ramon Arteaga Lazkano,
Valdemedianoko markesa
Jose Areizaga Corral Frantzisko Inazio Lapaza Zarauz
Lehenengo Zuzendaritza Batzordeko kideak
1. Zuzendaria: 2. Zuzendaria: 3. Zuzendaria: 4. Zuzendaria: 5. Zuzendaria: Idazkaria:
Joseph Vildosola Domingo Gregorio Ibarbia Joseph Loepola Juan Antonio Claesens Joseph Aierdi Nocolas Etxebeste

Euskal konpainiaren helburu garrantzitsu bat herbeheretarrek Caracasko Kapitaintza Nagusian zeukaten kakao-merkataritzaren monopolioa haustea izan zen, izaera militarreko zereginetan jaun eta jabe eta haien kostuan arituz: ia autonomoki jokatzen zuten. Alde horretatik, koroak, merkataritzan aritzeko baimena ez ezik, kortso zeritzan agiria ere eman zion Caracasko Gipuzkoar Konpainiari; hots, gobernuaren babesean kortsario gisa erasoaldiak egiteko baimena eman zion, horixe baitzen kortso agiri hura.[10]

Gipuzkoar konpainia zen, halaber, Caracas eta Maracaibo probintzietako salgaiak Europan saltzeko eta nekazaritzako produktuak Espainiara esportatzeko baimendu bakarra. Hala ere, Venezuelako produktuen monopolioa ez zen berehala hasi, 1742an baizik, eta Maracaibokoena 1752an.[11] 1743tik aurrera, Konpainiak eskubidea jaso zuen Frantziako koroaren ikurra zuten barkuak Venezuelarekin merkataritzan zuzenean aritu ahal izateko;[12] Lapurdi, Baiona ere tartean, erabaki horren onuraduna izan zen zalantzarik gabe. Euskal Herritik erresumako beste lurraldeetara bidalitako ondasunek ez zuten aduana-zergarik ordaindu behar Ebro pasata, eta konpainia libre zen Europan barrena merkataritzan aritzeko, Filipe V.arekin hitzartutakoaren arabera.[13] Gainera, konpainiak burdinazko produktuak esportatuko zituen Venezuelara.

Caracasko Gipuzkoar Konpainia akzioetan oinarritutako Espainiako koroako lehen konpainia izan zen: euskal akziodunak eta Espainiako erregea. Hasierako kapitala 2.250.000 erreal zen 7.500 errealeko akzioetan banatuta eta, akzio horietatik, 200 Erregeak harpidetu zituen.[14] Hasieran, ez zuten akzio askorik saldu, baina izandako mozkinek eta ondoren eginiko inbertsioek guztiz elkarte ahaltsua bihurtu zuten. Konpainia Venezuelako ekonomiaren eragile bihurtu zen, batik bat kakaoan oinarrituta. Gipuzkoako konpainiak Caracas, Cumaná, Trinidad, Guyana eta Margaritarako (egun, Venezuela) trafikoaren monopolioa eskuratu zuen, kakaoa batez ere, baina baita kontrabandoaren aurkako aginpide bereziak eta legez harrapaturiko ontzietako guztia gordetzeko ahalmena ere. Erregeak Donostia eta Pasaiatik Venezuelara nahi beste itsasontzi bidaltzeko baimena eman zien, baina sei izaten ziren. Bueltarakoan, berriz, Sevillatik pasa behar ziren lehendabizi, eta Cadizetik gero.[15]

Bilakaera

1750 arte, lehenengo zuzendaritza-batzordearen burua Peñafloridako kondea izan zen, Donostian. Konpainiaren ibilbidea bi alditan zatitzen da: 1728tik 1749 (1750) arte eta 1750etik 1785ean desegin arte.[11]

Venezuelako ezarpena eta loraldia

Casacoiman, Konpainiaren egoitza eta Errege Tabako Etxe izandakoa

Lehenengo itsasontziak Pasaiatik La Guairara abiatu ziren 1730eko uztailaren 15ean: San Joaquin, San Ignacio, eta La Guipuzcoana; urrian, Santa Rosa gehitu zitzaien.[11] Bi fragata eta galera bat ziren lehenengo hirurak, guztien artean 561 marinel eta 86 kanoi zeramatzatela. 84 bat egun behar ziren Venezuela eta Pasaia arteko ibilbidea egiteko. Itzulitako bi ontziek 80.000 anega kakao ekarri zituzten, anegako 45 pesotan salduta, Irabazia oso handia izan zen: soldatak, zergak eta gainerakoak kenduta, 738.000 peso garbian. Hiru urteren buruan, Konpainia sortzeko inbertsioa kitatu zuten.[16]

Negozio biribila zen, San Miguel eta Santiago ontzietako itsasgizon batek hilero 8 peso irabaz zitzakeen eta, 5 anega kakao bazeraman, Caracasen guztira 80 peso ordainduko zituen, baina Penintsulan, berriz, anega bakoitza 55 pesotan sal zitzakeen eta, trukean, 275 peso poltsikoratu. Horrela 195 pesoko irabazia izango zuen: 2 urtetik gorako soldata beste.[5] Pasaiako portuan izaten zen konpainiak burutzen zuen merkataritza jarduera nagusia. Jardueraren inguruan sortutako azpiegitura anitza zen eta jende askori eman zion lana. Konpainia 30 ontzitik gorako flota bat izatera heldu zen, eta ontzirik handiena San Jose izenekoa zen, 778 tonakoa. Gipuzkoak eta, batez ere, Donostiak, urte oparoak izan zituzten: bertako burdingintza eta armagintza suspertu ziren, Donostia merkataritza leku garrantzitsu bihurtu zen, eta Pasaia lehen mailako portu. Garai hartakoak dira ondoko esaldiak:

« Hirian ez dago inor, kasu bakanen batean izan ezik, haren [Konpainiaren] mende ez dagoenik.[17]  »

Euskaldunak Venezuelako lurraldean finkatzen hasi ziren etxalde aberatsetan, eta soro- eta nekazaritza-ekoizpena asko handitu zuten. Hala ere, bertan lehendik finkatutako lur-jabe kreolek arranguraz hartu zituzten, konpainiari saldu beharreko prezioak merkarazi zizkietelako.[12] Euskaldunek biziguneak sortu, kaiak eraiki eta gotorlekuak altxa zituzten. Konpainiak gizarte kreolak eskatzen zituen kontsumo-ondasunetarako bitartekari-lanak egin zituen: oihalak, liburuak, irina, ardoa eta patarra, alegia. Euskal Herrira itzultzean, berriz, kakaoa eta beste produktu kolonial batzuk ekartzen zituzten, esate baterako, tabakoak eta anilak ontziratzen zituzten.[18] Konpainiak esklaboen salerosketan ere interesa zuen.[19]

Europar indar inperialistekin zeuden borrokak gorabehera, Konpainiak beste arazo larriagoak zituen Amerika barneko produktuen salerosketa-bideei lotuta; izan ere, venezuelarrak ohituta zeuden inguruko beste lurraldeekin elkartruke komertzialetan aritzen, metropolira beharrik gabe. 1733an, Martin Lardizabal gobernadoreak deskubritu zuen La Guairatik ateratako kakaotik 17.700 anega Espainiara joan zirela, baina 26.400 Mexikoko Veracruzera.[20] Ondorioz, debekatu egin zuen merkataritza hori, baina kreolek nahiago zuten lehengo baldintzetan jarraitu. Bere aldera erakartzeko. konpainiak ekoizleei gehiago ordaintzeko agindu zuen: 11 pesotik 14ra. Aldiz, Erregeak hori debekatu zuen. Ondorioz, ekoizleak gero eta okerrago zeuden, eta haien ekoizpenaren herena nahi bezala erabiltzeko eskubidea aldarrikatu zuten. Espainiako erregeak, ordea, hori ukatu egin zuen.[21]

Gerrak eztanda

1743rako, kontrabandoari buruzko tentsioa oso areagotu zen. Holandarrek ematen zuten lanaz gain, ingelesak eta Espainiar Inperioko beste lurrak (Espainia Berria, egungo Mexiko) liskarrak sortzen hasi ziren, interesak baitzituzten Venezuelarekiko kontrabandoan, gipuzkoarren kaltetan. Tartean zen ingelesen esklabo-monopolioaren auzia (“asentua”), 1713ko Utrechteko itunaz geroztik. Konpainiak guardiak jarri nahi izan zituen Venezuela inguruan zebiltzan ingelesen itsasontzietan, baina ingelesek protesta egin zioten espainiar erregeari, eta Erregeak atzera egiteko agindu zion Konpainiari.[16] Azkenean, ordea, Asentuaren Gerra piztu zen (ingelesez, “Jenkinsen Belarriaren Gerra“), eta ingelesek La Guairari eraso egin zioten. Hala ere, Gabriel Jose Zuloaga brigadier hondarribiarrak portuaren defentsa prestatu eta ingelesek atzera egin behar izan zuten. Ingelesek esklabo-monopolioa galdu zuten, baina espainiarrek kalte-ordain gogorrak pagatu behar izan zizkieten, Erretiro Onaren Itunean.

XVIII. mendearen erdialdean, Venezuelako kakao-ekoizleen haserrea gorenera heldu zen. Erregeak ez zien salgaien gaineko eskubiderik onartu eta, gainera, Venezuelara kanariar gehiago heltzeko debekua eman zuen.[22] 1749ko apirilean bertan, errebolta piztu zen Panequiren, eta Juan Francisco de León jarri zen erreboltaren buru; izan ere, Panaquireko justiziako arduradun izatetik kargugabetu zuten eta, haren ordez, Konpainiako Martin Etxebarria euskalduna jarri. De León, orduan, altxa egin zen Konpainiaren kontra: bera bezalako kanariar jatorriko 3.000 kreolen buruzagitza hartu zuen, eta setioa jarri zion Caracasi, goiburu hartuta “gora Errege, jo eta bertan hil bizkaitarrak [euskaldunak]!”.[23] Euskaldunen kontrako arrazakeria aditzera ematen duten beste aldarrikapen batzuk ere bota zituen:

« [Venezuelako] Probintzia honetan, [bizkaitar] arraza horretako pertsona bat ere ez litzateke geratu behar. Guztiak badian agertzen den lehen ontzian edo itsasontzian abiatu behar lirateke edo, hori ezean, lehenbailehen ateratzeko antolatutako ontzi batean, bizkaitarrek [euskaldunek] berek ordainduta.  »
—Juan Francisco de León, Konpainiaren kontrako erreboltaren burua, 1749[24]

Venezuela “konpainiaren probintzia bat” bihurtu zela salatu zuen. Herbeheretarrek, Tuy ibaiko babeslekuetatik, kreolak babestu zituzten euskaldun eta Espainiako koroaren kontra. Bere eskaerak Erregeari helaraziko zitzaizkiola aginduta, De Leónek setioa altxa zuen, eta eztabaida piztu zuen Madrilen. Bazeuden gortean Konpainia desegin behar zela ziotenak ere, Espainian egon baitzeuden tentsioa bere aldera ekartzeko prest ziren merkatari interesatuak.[22] Madrilgo gorteak Venezuelara mandatari bat bidaltzeko deliberoa hartu zuen, erreboltaren nondik norakoak eta herbeheretarren inplikazioa argitzeko; horretarako, Julian Arriaga bidali zuten, euskalduna. Mandatua eman zitzaion, halaber, Konpainia euskalduna ez zelako ideia zabaltzeko, Madrilgo akziodunak ere bazituelako.[25] Horrenbestez, Arriagak aurkitu zuen herbeheretarrek erreboltariak armaz hornitzen zituztela. Arriagak berarekin Espainiako koroaren 1.000 gerlari eraman zituen, baina Espainiako koroaren indar asko altxatuen alde jarri ziren.

Nolanahi ere, Espainiako koroaren iritzirako, errebolta baten indarrez eskaria onartzea ahuldadea izango zen, eta ezin zion uko egin Konpainia babestuz bere buruaren interesak zaintzeari. Espainiako koroaren indarrek eta euskaldunek gogor egin zieten altxatutakoei, eta De Leónen altxamendua 1752an izan zen zapaldua.[26]

Konpainia birmoldatuta

 Kakao landarea eta fruitua

1749az geroztik, euskaldunen presentzia handitu egin zen,[27] baina Espainiar Koroak kolpe gogorra eman zion aldi berean Konpainiaren autonomiari, zuzendaritza Madrilera lekualdatuz, mugimendu horren aurrean Gipuzkoak protesta egin zuen arren. Gainera, Erregek hiruko zuzendaritzan nahitaez espainiar bat egon behar zela ezarri zuen.[28] Erregek Konpainia berregituratzen zuten beste neurri adierazgarri batzuk ere ezarri zituen: hiruko zuzendaritza-batzordeak (gobernadorea, Konpainiako ordezkaria, eta Kabildoko diputatu bat) prezioak ezarriko zituen bere interesen arabera, baina adostasunik ez egonez gero, Erregek izango zuen azken hitza.

Bestalde, salgaien seiren bat portuko agintaritzari laga behar zitzaion eta, Konpainiaren gogoz kontra, Venezuelako akziodunen kapitala onartu behar zuten,[29] baita esportatutako prezioak garesti mantendu eta, Espainiatik agindutako prezioan, Espainiako produktuak Venezuelara esportatu beharra ere: olioa, irina, ehunak, etab. Kontrol zorrotzeko neurri gogor horiek Konpainia itotzen joan ziren.[30]

Gipuzkoar Konpainiak ingelesak urrun mantendu zituen, eta Venezuela Guyanaren moduko ingeles kolonia bihurtzea eragotzi. Aldi berean, herbeheretarrak Puerto Cabellotik kanporatu zituzten. 1767an, kotoi-soroak sortu zituzten, baita anilena ere, ordu arte ezezaguna, Antonio Arbide bizkaitarrak gidatuta; 1774rako, Venezuelatik produktua esportatzen ari ziren. Azukre-kanaberen ekoizpena sustatu zuten Aragua eta Tuy haranetan, tindu-landareen plantazioak eta abeltzaintza.[31] Defendatu da, nolanahi ere, eskumen militar, ekonomiko eta administratiboak bere gain hartuz, Konpainiak kontrabandoa uxatu eta ekonomia moderno, eraginkor eta errentagarri baten oinarriak jarri zituela Venezuelan.[32] Bestalde, Orinoko ibaiaren esplorazioa bultzatu zuen.[33][34]

Aldiz, 1776an, Karlos III.ak Venezuelarekiko trafikoan beste konpainia batzuk aritzeko baimena eman zuen eta, 1778an, Gobernuak merkataritza librea aldarrikatu zuen. Espainiako gobernua merkataritza-politika liberalizatua erabiltzen ari zen Amerikari buruzko tratuetan irabazi politikoak eskuratzeko, Douglassek dioenez.[35] Konpainiari eskumenak kendu zizkion. Ordurako Konpainia finantzen aldetik larri zebilen; izan ere, konpainiaren interesak barreiatu eta haren kapitala zein kemena sakabanatzeak erdipurdiko emaitza izan zuen, eta ez zen gai beste konpainia oso espezializatu eta oldarkorrekin lehiatzeko.[36] Bitartean, Ebroko aduana-zergei buruzko euskal aldundien eta Espainiako gobernuaren arteko tentsioak areagotu ziren.

Konpainiaren amaiera

Karlos III.a merkataritza libreko dekretua sinatzen

1779ko apirilean, Ingalaterrarekiko gerra berpiztu zen. Nolanahi ere, Rodney britainiar almiranteak zuzendutako itsas armadak egundoko kolpea eman zion Konpainiari gerrako lehendabiziko urtean: Kantauriko kostaldea blokatu eta 25 itsasontzi atzitu zizkion.[37] Nuestra Señora de la Asunción (Guipuzcoano) ontzia ere harrapatu zuten.[38] Atzipen hori latza izan zen Konpainiarentzat, merkataritza-kanpaina hasi berria baitzen; hurrengo urteetan, Konpainiaren koloniekiko trafikoa erabat moteldu zen. 1782an eta 1783an, Konpainiak Herbehereetako ikurrarekin egin zituen bidaiak.[10]

Aldi berean, 1778ko liberalizazio-erabakiak efektu kaltegarriak edukitzen hasi zen Konpainiarekiko, Espainiako portuak erabat libre aritu baitzitezkeen Venezuelarekin, baina legegileek Konpainiaren kalterako interpretatu zuten liberalizazio-erabakia, Bilbo eta Donostia euskal probintzia salbuetsietan zeuden aldetik.[39] Estatuak aduanak Ebrotik kentzeko presioa egiten jarraitu zuen eta, bitartean, euskal lurraldeak atzerritartzat hartuak izango ziren eta, aduanan, Ebroz behera eta Aragoira ateratako produktuek zerga larriak ordainduko zituzten, baita Ameriketatik ekarritako kakaoak ere (1780tik aurrera). 1783an, Espainiako administrazioak euskal lurraldeek aduanak kostaldean jartzeari uko egin izana eman zuen aitzakiatzat euskal lurraldeok baztertzeko. Donostia merkataritza-bide nagusietatik kanpora geratu zen.[40]

Ingalaterrarekiko gerra hiru urtez luzatu zen 1783 arte. 1784an, Konpainia zorrek itota zegoen, eta desegin egin zen. Enpresaren ondasunen eta hartzekoen zati bat gordailuan jarrita zegoen San Carlos Bankuan.[37] Orduan, Frantzisko Cabarrús baionesak, konpainiaren akziodun eta zuzendaritza-batzordeko kideak, proposamen bat egin zuen Konpainia berregituratzeko (1784), euskal Habanako Konpainiarekin eta San Fernando Konpainiarekin bateratuz. Konpainia berria Filipinetako Konpainia bilakatu zen, 1788an hezurmamitua, eta Filipinekin trafikoaren monopolioa eskuratu zuen.[41]

Ondorioak Euskal Herrian eta Espainian

Konpainiak euskaldun eta, bereziki, gipuzkoar asko baliatu zituen eskifaian. Horregatik eta bestela ekarritako oparotasunagatik, Donostian, Venezuelako itsasontzien etorrerak kalean ospatzen ziren. Soraluzeko arma-fabrika sendotu zuen eta ezin da ahaztu Donostiako Santa Maria Korukoa eliza eraikitzeko, Konpainiaren funtsak erabili zirela[11] eta, egun ere, eliza barruan Konpainiaren armarria dago.[42] Konpainiaren itsasontziak neurri handiko kroskoak ziren eta, beraz, portu egoki ia bakarra Pasaia zen, orduan Donostiaren udalerrian kokatuta. Horrenbestez, Konpainiak Pasaian bertan ontziola espezializatuak egitea erabaki zuen, eta zazpi izatera heldu ziren.[43] Ontziolei eta itsas trafikoari buruzko erreminta-tailerrak eta -dendak ere sortu zituen.

Vicente Bolivar, Konpainiako kide nabarmena Caracasen

Kakaoa produktu oso estimatua zen, urrearen hurrengoa. Konpainiak ez zuen aukera pasatzen utzi eta hainbat txokolate-fabrika sortu zituen.[44] 1750z geroztik, konpainiaren jarduera handitu egin zen, nola Mundu Berria delakoan, hala Mundu Zaharrean. Beste lurralde batzuetara hedatu zuen bere eragina, beste ekimen batzuk bultzatuz: Lizarra eta Vianako distilategiak sortu zituen, Nafarroa Garaiko basoen gaineko monopolioa lortu ontzigintzarako, bakailao-arrantza eta balea-ehizarako ontzigintzan aritu zen, eta partaidetza zuen konpainia horietan, esklabo-merkataritzan aritu zen, eta Valdenoceda-Leongo eta Errioxako ehungintza-fabriken jabetza zuen.[11] 1775 eta 1777. urteetan, Konpainiak Ameriketara bidaltzeko arma-horniketa sorta oso handiak ekoizteko mandatua jaso zuen Erregerengandik, Soraluze eta Tolosako arma-fabriketan egitekoak.

1765ean, Caracasko Gipuzkoar Konpainiak babestuta eta Gipuzkoako Ilustrazioaren hegalpean Euskalerriaren Adiskideen Elkartea sortu zen: Peñafloridako konde Frantzisko Xabier Munibe izan zuen bultzatzaile nagusia.

Ilustrazioa Venezuelan

1777an sortutako Venezuelako Kapitaintza Nagusiaren eta euskal gobernadoreen bitartez, Konpainia Venezuelako barne-politikarako mesedegarria izan zen. Gainera, Ramon de Basterrak adierazi duen bezala, beste ekarpen handi bat egin zion Hego Amerika guztiari: Venezuelan Entziklopedismoa eta Ilustrazioa sartu zituen eta, hain zuzen, Venezuelan hedatu ziren Montesquieuren errepublikar printzipioak (botere-banaketa, adibidez), La Fontaine, merkataritzaren teoria eta praktikari buruzko tratatuak, etab. Caracas inguruan lurrak zituzten aberatsek ideia horien inguruan eztabaidatzen zuten, Espainian galarazita zegoen garaian.[45] Tartean zen Simon Bolivarren aita, Vicente Bolivar, Errege Entzutegiko kidea eta Konpainiaren erabaki-batzarreko lur-jabe aberatsa.[46]

Gainera, Venezuelako gipuzkoarrek frantses ohiturak eta modak zabaldu zituzten.[47] Konpainiak ideietan ere zubi-lana egin zuen Venezuelarekin. Gipuzkoarrek eramandako ideia, liburu eta irakaspenetan dago amerikarren independentzien hazia, Caracasen ernatua eta, gero, Hego Amerika osora zabaldua. Horren adierazgarria da Venezuelaren ereserkiko esaldi bat: “Seguid el ejemplo que Caracas dio”.[48]

ITURRIA: Euskarazko Wikipedia

 
Utzi iruzkina

Posted by on 2018/02/27 in Wikipedia

 

2018-ORDIZIA750-HISTORIA-Goierri azken Burdin Aroan eta Antzinatean

Jokin Lanz historialariak emango du hitzaldia, ostiralean, Barrenan, 19:00 h.

Datorren ostiralean, otsailaren 9an, arratsaldeko 7etatik aurrera, Jokin Lanz Betelu historialariak  “Goierri Azken Burdin Aroan eta Antzinatean” izenburu duen hitzaldia eskainiko du Barrena Kultur Etxean, “Miguel de Aranburu” Gipuzkoako Historialari Elkarteak eta Ordiziako Udaleko Kultura sailak antolatutako “Ordizia 750-Historia” solasaldi zikloaren barruan.

Azken hamarkada hauetan Gipuzkoan aurrera eramandako kanpaina arkeologikoek Burdin Aroko zenbait aztarnategi azaleratu dituzte, herrixka harresituen sare sendo baten presentzia agerian utziz egungo probintzia osoan zehar. Gipuzkoako haran nagusiak nolabaiteko iparralde-hegoalde norabidea dutenez, aurkikuntzek garaiko komunikabide eta erlazioak gisa honetara antolatzen zirela erakusten digute. Sare honen barruan Oriako arroa dugu denetan zonalde esanguratsuena, bertan, iparraldetik hegoaldera, Anoetako Basagain, Andoaingo Buruntza, Alkizako Belaku, Albiztur-Tolosako Intxur eta Beasaingo Murumendiko herri harresituak ditugularik.

Indusketetan brontzearen galdaketaren arrastoak eta tornu barik eginiko zeramika zati asko agertu izanak adierazten digute herrixka hauek inguruko eskulangintza- eta merkataritza-eginkizunak aterpetu ahal izan zituztela. Pentsa daiteke zonaldeko gune populatu txikiagokoek bertara jo ahal zutela gisa hortako zerbitzuen eske, hori izan daitekeelarik Andoaingo Goiburun agerturiko aztarnategi txikiaren kasua.

Iturri idatzien arabera, erromatarrak gaur egungo Gipuzkoara iristean lurraldea hiru erkidegok okupatzen zuten: karistiarrak, barduliarrak eta baskoiak. Gaur egungo Goierri barduliarren lurraldearen barruan kokatzen zen, hauek mendebaldean karistiarrak, hegoaldean autrigoiak eta beroiak eta ekialdean baskoiak bizilagun zituen komunitatea osatzen zuten, barduliarren lurraldea ia egungo Gipuzkoa guztiak, lautada arabarraren zati batek eta Nafarroa mendebaldeko zenbait haran hartzen zituelarik. Hegoaleko eskualdeetan aurkitutako erromatar garaiko inskripzio urrietan agertutako onomastika indigenak frogatzen duenaren arabera, barduliarrak jatorri eta hizkuntza indoeuroparreko herri bat zirela esan ohi da.

Konkistatutako lurraldeak inperioan txertatu bezain laster, Erromak  berrantolatu eta bere interesetara egokitzen zituen, batik bat lehendik zegoen bide-sarea sendotuz, berriak eratuz, eta komunitate indigenak civitas sistemaren arabera antolatuz. Horrela, konkistatu edo inperioan txertatu ziren komunitate hauek erromatarrek eskaintzen zuten segurtasuna, bakea eta merkataritza garatzeko abantailetara moldatu ziren, pixkanaka aurreko garaian altueran kokatutako herrixka harresituak abandonatu eta kostaldera eta haranen barrenera mugituz. K.a. I. mendetik aurrera, lurraldearearen erromanizazioa adierazten duten aurkikuntza solte eta aztarnategi ugari agertu dira, kostaldekoak izanik garrantzitsuenak, Irun aldean agertutako arrastoak bereziki, bertan kokatzen bai zen Oiasso civitas baskoia. Goierrik, Oriako arroaren barruan, lautada arabarra eta Sakanatik igarotzen zen Iter-XXXIV Astorga-Bordele bitarteko galtzada erromatarra eta Kantaurialdeko erromatar itsas bidearen -via maris- arteko katebegi gisa jokatu zuen, aurreko garaitik jokatzen zuen pasabide estrategikoaren estatusari eutsiz, bertan agertu diren erromatar garaiko aurkikuntzek erakusten diguten bezala.

Jokin Lanz Betelu Historian lizentziatu zen UPV/EHU-n, non Mundu Klasikoa deritzon masterra ere burutu zuen. Gaur egun Antzinate Berantiarreko baskoien inguruko doktoretza tesia garatzen dihardu UPV/EHU-k eskainitako doktorego beka bati esker.

ITURRIA: ordizia.eus

 

2017 – Doodle – Paper-zulagailua

131. urteurrena bete omen du gailu honek… Makina bat gauza bada nork asmatu zuen garbi ez dakiguna… Hauxe da horietako bat: paper-zulagailua.

1886an, Friedrich Soenneckenek patentatu zuen Alemanian, baina urtebete lehenago, Benjamin Smithek beste patente bat egina zuen Massachusettsen. Ikuskizunetarako sarreren bilduma egitea zuen gogoko eta hauek markatzeko asmatu omen zuen gailua.

Geroxeago, 1893an, Charles Brooksek beste zulagailu bat patentatu zuen AEBtan, tike-zulatzailea deitu bazion ere.

1989an izango zuen aldaketa nabarmena, bi japoniar ingenierien eskutik: zulagailu elektrikoa asmatu zuten hauek eta 100 bat folio zulatzeko gaitasuna zuen.

 

 
Erantzunak desaktibatuta daude 2017 – Doodle – Paper-zulagailua sarreran

Posted by on 2017/11/14 in Doodle

 

2017-WIKIPEDIA-Asteko irudia-Alfontso XIII.a Zarautzen

El rey Alfonso XIII y otros miembros de la Familia Real durante una visita a Zarautz (1 de 4) - Fondo Car-Kutxa Fototeka.jpgAlfontso XIII.a Espainiakoren bisita Zarautzera, 1916an
XIX. mende erdi aldera Espainiako goi aristokraziak Zarautz aukeratu zuen uda pasatzeko eta horrek, nola ez, eragina izan zuen honen garapenean.
Resultado de imagen de alfonso xiii veraneo zarautz
Isabel II.a erregina izan zen lehenengotako bat. Donostitik gertu, herrixka kuttuna… oso gustuko zuen erreginak eta haren atzetik etorri ziren beste asko: Madoz, Maria Kristina erregina, Alfontso XIII.a edo Albako dukesa beste batzuen artean. Hasiera batean Gran Hotel ospetsuan egokitu baziren ere, berehala hasi ziren jauregi edo txalet propioak eraikitzen hondartza ondo-ondoan. Horren adibide da gaur egun zutik dirauen Villa Maria Pilar, Belgikako errege-erregin ziren Fabiola eta Balduin I.a egon ohi zirenak. Asko desagertu dira eta gaurko eraikuntzek hartu dute haien lekua. Gehienak Mendilautan kokatuta zeuden, hondartzatik gertu, baina herrigunetik urruti: goi-mailakoen paradisu pribatua izateko aproposa.

Zarauztarrekiko harremana ezberdina zen: batzuek urruti ibiltzen ziren eta ez zuten ia erlaziorik. Beste batzuek, ordea, herriko ohiturekin nahastea gustuko zuten eta haien festetan parte hartzen zuten. Emakumeek aberats horien etxeetan aurkitzen zuten lana deaketa haien umeak zaintzen zituzten. Gizonezkoei ere bere lanbideak esleitzen zitzaizkien: lurraldeak zaindu, edo jauregia jabeek kanpoan ziren bitartean. Mutiko asko gustura ibiltzen zen Golfen, caddy lanean duro batzuk irabazteko pozarekin.

Osabak harro kontatzen zidan nola behin motoa izurratu zitzaion atzerritar bati lagundu zion. Ez zion piperrik ulertu, baina nola edo hala, martxan jarri zuen. Eskertuta, bere txartela eman omen zion (edo horrelako zerbait, ez nago ziur hori existitzen zen ere!): Balduin I.a, Belgikako erregea zen!
1916an, Zarautzko Real Golf Club sortu zen eta izen handiko kideak zituen, gero eta jende gehiago erakarriz. 60ko hamarkadan zehar, modak aldatzen joan ziren eta asko eta asko Mediterraneo aldera joaten hasi zen.
Ez da aristokratek guk baino garrantzi gehiago dutelako, baina … giro arraro bat bai izan zen garai hartan Zarautzek izan zuena eta akordatzeak merezi duelakoan jarri ditut beste argazki hauek ere…
 
Utzi iruzkina

Posted by on 2017/10/16 in Asteko irudia, Wikipedia