RSS

2. Antolakuntza eta hazkundea

Industria Iraultza: Garai honetan, langileek produktibitate handia lortu zuten, baina, aldi berean, XIX. mendeko eztabaida handienetako bat piztu zen: Justua al zen ekoizpen-bitartekoen jabetza enpresaburuarena izatea eta ez langilearena?

XX. mendea: Kapitalismoaren edo merkatu-ekonomiaren alternatiboa zen ekonomia antolakuntzako sistema bat sortu zen, komunismoa edo marxismoa deritzona. Sistema horretan, ekoizpen-bitartekoak Estatuaren jabetzakoak dira. XX. mendean, mundua bi bloke handitan banatu zen, AEB eta SESB buru zituzten elkarren aurkako bi bloke handitan, leporaino armatuta biak ere. 30 urte baino gehiagoz, gerraurreko egoera jarraian bizi izan ziren, Gerra Hotza, eta bizitzako eremu guztietara zabaldu zen.

XX. mende bukaeratik aurrera: Baina, azkenean, alde bat nagusitu zen. 1989an, Berlingo Harresia erori zen, sobietar ekonomia behea jota geratu zen eta sistema kapitalista nagusitu zen beste blokean ere.

2.1. Ekoizpen-baliabideak eta errenta

  • Ekoizpen baliabideak edo ekoizpen-faktoreak: Ondasunak eta zerbitzuak ekoizteko eta banatzeko erabilitako oinarrizko elementuak dira.
  • Zeintzuk dira?
    • Lurra
    • Lana
    • Kapitala
  • Errenta: Ekoizpen-baliabide bat denbora-aldi jakin batean erabiltzearen truke ordaintzen den balioa edo prezioa adierazten du.
  • Motak: Errentak izen desberdinak haretzen ditu, ekoizpen-baliabidearen arabera:
    • Soldata: lanak sortzen badu.
    • Alokairua: natura edo beste baliabideetatik badator.
    • Interesa: kapitala badu jatorri.

2.2. Ekoizpen-aukerak

Ekonomia-jarduera guztien oinarria ekoizpen-baliabideak dira, faktore horien baitan dagoelako ondasun eta ekoizpenen ekoizpena.

2.2.1. Teknologia (Esplikazioa, Adibidea)

Neurri batean edo bestean, herrialde guztiak dituzte baliabideak (lurra, lana eta kapitala), baina duten kopurua aldatu egiten da batetik bestera. Ez kopurua bakarrik, erabilitako ekoizpen-baliabideen konbinazioaren arabera, alde handiak sortuko baitira ekoizpenean. Baliabideen konbinazio horri teknologia esaten zaio.

Adibidea: Gizakiak antzinatik jetzi ditu behiak, baina ez du beti era berdinean egin. Lehen, banan-banan, eskuz, egin ohi zuen eta, orain, berriz, makina automatikoak erabiltzen ditu horretarako. Bietan erabiltzen ditu lana eta kapitala ekoizpen-baliabideak, baina teknologia ezberdina da.

2.2.2. Ekoizpen-aukeren muga

Efizientzia: Erabilgarri dauden baliabideak teknologia jakin batekin modu ezin hobean erabiltzea da.

EAM:

  • Ekoizpen-aukeren muga. Gizarte batek, ekoizpen-baliabide eta teknologia-ezagutza jakin batzuk erabilita, denbora-aldi jakin batean ekoitzi ahal dituen ondasunen eta zerbitzuei gehienezko kantitatea.
  • Lortu ahal izateko, nahitaezkoa da efizientziaz jokatzea, ekoizpen-baliabideak ahalik eta hoberen erabiltzea.
  • Hala ere, ia-ia ezinezkoa da efizientzia-maila altuena lortzea eta herrialdeen ekoizpen-maila EAM baino beherago egon ohi da. Beti egongo dira erabili gabeko baliabideak: langileak, lantegiak, lurrak…

Grafikoa. Pentsa dezagun lantegi batean ogiak eta pizzak ekoiztu ahal direla. Zenbat eta ogi gehiago egin, orduan eta pizza gutxiago ekoitz dezake. Ondorengo koadroan ditugu datu horiek:

A B C D E
Ogiak 0 5 10 15 20
Pizzak 8 6 4 2 0

Ondorioak: praktikan oso aplikagarria ez bada ere, ekoizpen-aukeren ekonomia-eredua oso garrantzitsua da teoriarako, kontzeptu asko eta asko argitzen laguntzen duelako. Besteak beste, ondoren datozenak:

  • Baliabide-eskasia: Baliabideak urriak dira eta horrek ekoitz daitezkeen unitateen kopurua baldintzatzen dute.
  • Aukera kostua: Produktu baten kantitate handiagoa lortzeko, ekoizpen-baliabideak ondasun batetik bestera transferitu behar dira. Ezin dira bi gauzak aldi berean egin eta aukeratu egin behar da.
  • Ekoizpen potentziala: Ekonomia batek lor dezakeen gehienezko ekoizpena (Adibidean, A, B, C, D eta E)  baliabide eta teknologia jakin batzuen bidez, baldin eta efizientziaz erabiltzen baditu.

2.3 Ekonomia-hazkundea

Definizioa: Gizarte batean, aldi jakin batean ekoitzitako ondasunen eta zerbitzuen balioaren edo errentaren handitzea da.

Moduak:

  • Ekoizpen-faktoreak areagotzea: Baliabide gehiago erabili behar da, langile gehiago, instalazio gehiago, diru gehiago.
  • Produkzioa hobetzea: Bitarteko berak erabiliz, ale gehiago ekoizteko aukera badago. Efizientzia handituz, produktibitatea hobetuko genuke.

Produktibitatea: Ekoitzitako ondasunen eta zerbitzuen eta ekoizteko erabilitako faktoreen arteko erlazioa da.

Ekonomia-hazkundea lortzeko egin daitekeena: kalitatea hobetu, produktibitatea hobetu edo ekoizpen-baliabideen kantitatea handitu.

2.4 Ekonomia-sistemak

Galderak:

  • Zer eta zer kantitateetan ekoitzi?
  • Nola ekoitzi eta banatu ondasun eta zerbitzu horiek?
  • Norentzat ekoitzi?

Definizioa: Ekonomia-sistema deritzo gizarte batek baliabide urrien bidez beharrak asetzeko eta, aldi berean, baliabideak biztanleriaren artean banatzeko formulak ezartzeko erabiltzen duen moduari.

Motak: Historian, 3 ekonomia sistema edo ekonomia-antolaketako forma nagusitu dira beste guztien gainetik:

  • Merkatu-ekonomiako sistema
  • Ekonomia Zentralizatuko sistema
  • Ekonomia mistoko sistema.

2.4.1. Merkatu-ekonomiako sistema

Noiz: Industria Iraultzarekin bat sortua, Merkatu-ekonomiako sistema edo Sistema Kapitalista izan zen sistema ekonomiko nagusia XVIII. mendearen amaieratik XX. mendearen lehenengo laurdenera arte, nahiz eta kapitalismo huts-hutsa ez den sekula ezarri.

Erabakiak: Sistema honetan, familiek eta enpresek hartzen dituzte erabakiak (zer, zenbat, nola, norentzat).

Oinarria: Transakzioak errazteko, 2 tresnak osatzen dute kapitalismoaren oinarria:

  • batetik, ordainketa modu unibertsala: dirua.
  • bestetik, erosleak eta saltzaileak ados jartzeko leku bat: merkatua.

Erantzunak:

  • Zer eta zer kantitateetan ekoitzi? Enpresek familiek eskatzen dituzten ondasunak eta zerbitzuak ekoizten dituzte, baldin eta errentagarria bazaie. Kantitatea familiak ordaintzeko prest dauden prezioaren araberakoa izango da, baita enpresaren espektatiben araberakoa ere.
  • Nola ekoitzi eta banatu ondasun eta zerbitzu horiek? Enpresek hautatzen dute zer ekoizpen baliabide eta zein teknologia erabili, eta errentagarri zaizkien faktore-konbinazioak aukeratuko dituzte; hau da, eskatzen zaiena ekoizteko eta trukean etekina lortzeko aukera ematen dien konbinazioa hautatuko dute, etekina behar baitute merkatuan beren produktuak eskaintzen jarraitu ahal izateko. Sektore publikoa arduratuko da arautzeaz eta ikuskatzeaz, sistemak inori kalterik egin gabe funtziona dezan.
  • Norentzat ekoitzi? Ondasunak eta zerbitzuak ordaindu dezaketenentzat ekoiztuko dute enpresek.

Estatua: Merkatu-ekonomian, ez du ia esku hartzen; lege- eta erakunde-esparru bat bermatzen du, besterik ez, gizarteak bere burua antola dezan.

Abantailak: Pertsonek lehentasunen eta baliabideen arabera kontsumitu eta ekoizten dute.

Mugak:

  • Ezegonkortasun ziklikoa: sistemak krisiak izaten ditu aldian-aldian.
  • Ondasun ez-errentagarritasun urritasuna.
  • Ingurumena hondatzea.
  • Zenbait enpresaren gehiegikeriak. Prezioa edo salmenta-baldintzak finkatzeko behar adina botere dute. Horrez gain, enpresen publizitate-kanpainek behar artifizialak sortzen dizkiete kontsumitzaileei, eta horrelakoetan, merkatuaren funtzionamendua ez da askea, enpresek sortzen baitute eskaria, eta ez kontsumitzaileek.
  • Errentaren baneketa desberdina.  Lehentasunak edo zaletasunak direnak direla, enpresek eskainitako ondasunen eta zerbitzuen prezioa ordaintzeko behar adina diru-sarrera dituztenek soilik adierazten dute beren iritzia merkatuan.

Arazo garrantzitsua: Errentaren banaketa. Gizarte-arazo larrien iturria da, eta merkatu-ekonomiako sistemaren ezaugarri horrek jaso zituen kritika gehienak, sortu zenetik (XVIII. mendean zehar), eta gaur egun ere eztabaida handiak sorrarazten ditu. Kritika horien lehenbiziko eragileak Marx eta haren jarraitzaileak izan ziren, XV. mendean, eta geroago, XX. mendean, plangintza zentralizatuko sistema erabili zuten herrialdeak.

Marx: Merkatu-ekonomiako sistema klase-borroka zela esan zuen, ekoizpen-bideen jabeen (kapitalistak) eta langileen (proletarioak) arteko klase-borroka. Gatazka horri langile-borroka esaten zaio eta galtzeko aukera guztiak langileek zituzten.

2.4.2. Plangintza zentralizatuko ekonomia-sistema

Historia: SESB-en sortu zen, I. Mundu Gerraren ondoren, Marxen teorietan oinarri hartuta. Europa ekialdera hedatu zen eta, XX. mendearen amaieran, desagertu zen.

Eragilea: Merkatu-ekonomiako sisteman ez bezala, ekonomia-eragile bakarra dago, sektore publikoa eta, beraz, erabakiak ez dituzte familiak eta enpresak hartzen. Sistema horren helburua errentaren berdintasunezko banaketa lortzea da. Estatua, ekoizpen-baliabideen jabea izateaz gain, ekonomiaren funtzionamendu orokorraz arduratzen da eta, beraz, merkatuak ez du baliabideen esleitzaile izateko eginkizuna.

Antolaketa:

  • Ekonomia-jarduera plangintza zentralizatua egiten duen organo baten bidez antolatzen da.
  • Zenbait urtetarako ekonomia-planak egiten ditu, enpresa edo familiekin kontatu gabe.
  • Ekonomia jardueraren aldagai guztiak xehetasunez adierazten dira: baliabideen hornikuntza, enpresen ekoizpen-metodoak, langileen soldatak, ekoizpen-helburuak, azpiegituretarako inbertsioak…

Arrakasta: Hasiera batean, arrakasta izan zen aplikatu zen herrialdeetan, enpleguaren, osasungintzaren, edo hezkuntzaren alorreko oinarrizko beharrak asetzen.

Porrota: XX. mendearen amaieran etorri zen porrota eta hurrengo faktoreak izan ziren tartean:

  • Aurreikuspen-akatsak: Plangintzak ez ziren errealitatera egokitzen.
  • Pizgarririk eza: Prezioak eta soldatak Estatuak finkatutakoak ziren eta enpresek ez zuten elkarren arteko lehiarako ahaleginik egin beharrik. Langileak desmotibatuta zeuden. Pizgarririk ez zegoenez, ez ziren lana hobeto egiten ahalegintzen; berdin zitzaien ondo edo gaizki egin, hilaren bukaeran berdin kobratzen baitzuten.
  • Gehiegizko burokrazia: Geldotasuna eta efikaziarik eza.

Adibidea: Plangintza Zentralizatuko Sistemaren porrotak aukera gutxi utzi die hura erabili zuten herrialdeei: Europa ekialdekoak merkatu-ekonomiarako bilakaera izaten ari dira; Txina merkatu-ekonomiaren eta plangintza zentralizatuko ekonomiaren arteko oreka bila ari da; eta Kuba, berriz, sistema sozialistari eusten saiatzen da amore eman gabe, zenbait erreforma aplikatuz.

2.4.3. Ekonomia-sistema mistoa

1929ko krisia:

  • Arrazoietako bat burtsan tituluak neurrigabe erostea izan zen, espekulatzeko asmoz. Maiz, garestiegi erosi zituzten eta bankuek maileguan utzitako dirua erabiliz, laster saldu eta irabazi handiak izango zituztela pentsatuz.
  • Akzioen balioek izugarrizko gorakada izan zuten, baina balio horiek ez zetozen bat enpresen kapitalaren benetako balioekin.
  • Jendea konturatu zenerako, beranduegi zen: akzioek hondoa jo zuten eta inork ez zituen erosi nahi. 6 hilbateko epean, 2 milioi pertsona lanik gabe geratu zen AEB-etan.
  • Krisi hura gertatu ondoren, merkatuak jarraituko zuen baliabideen esleitzaile nagusia izaten, baina Estatuaren esku-hartzea aktiboagoa izango zen, bat ez etortzeak zuzentzeko.

Estatuaren eginkizuna.

  • Esparru juridiko-instituzionala ezartzea: gutxieneko soldata, 8 orduko lanaldia, ingurumenaren babesa, gizarte-prestazioak eta abar.
  • Ondasun publikoak hornitzea: hezkuntza, osasungintza, errepideak… Estatuak eskaintzen ditu, enpresa pribatuek ezingo lituzkelako eskaini, edo eskaintzekotan, oso prezio garestietan egingo luketelako. Era berean, armada, polizia eta justizia sektore publikoak kudeatu beharrekoak dira.
  • Errenta birbanatzea: Sektore publikoa alde sozioekonomikoak zuzentzen saiatzen da, den-denek izateko gutxieneko ongizate-maila bat. Adibideak: erretiro-pentsioak, enpresei lanpostuak sortzeagatik ematen zaizkien diru-laguntzak, edo familia ugarientzako laguntzak.
  • Ezegonkortasun ziklikoa arintzea: Hedaldiak eta atzeraldiak txandakatzen dira; eta, horrenbestez, Estatuaren zeregina da ziklo horien arteko trantsizioak ahalik leunenak izatea.

2.4.4. Ekonomia-sistemak historian zehar

ESKLABISMOA FEUDALISMOA MERKANTILISMOA KAPITALISMO INDUSTRIALA KOMUNISMOA
Garaia V. mendera arte X-XIV. mendeak XVI-XVII. mendeak XVIII-XIX. mendeak XX. mendea
Ekoizpena Nekazaritza ondasunak, artisautza. Merkataritza pixka bat Merkataritza eta produktu manufakturatuen hazkundea Eskaintzaren eta eskariaren arabera Herriarentzat onena dena, agintari nagusiak erabakita
Ekoizteko era Esklaboak Basailuak Nekazari, merkatari, burges Soldatapekoak Ekoizpen-planak
Ekoizpenaren hartzaileak Klase menperatzailea Noblezia, kleroa eta burgesia Ordaindu dezakeen oro Jende oro
Ezaugarriak Klase menperatzaileak dira jabeak Lehenengo kapital pilaketak.

Lehen bankuak

Jabetza pribatua.

Merkatuak agintzen du

Jabetza publikoa.

Burokrazia

2.4.5. Abantailak eta desabantailak

MERKATU-EKONOMIA EKONOMIA MISTOA PLANGINTZA ZENTRALIZATUA
ABANTAILAK Familiek eta enpresek, beren lehentasun eta aukeren arabera kontsumitzen eta ekoizten dute. Oinarrizko beharrak betetzen dira, hezkuntzan, osasungintzan eta enpleguan.
Sektore publikoak oso gutxi esku-hartzen du. Sektore publikoak merkatuaren desdoitzeak zuzentzeko esku-hartzen du.
DESABANTAILAK
  • Ezegonkortasun ziklikoa.
  • Ondasun ez-errentagarriak urriak.
  • Ingurumena hondatzea.
  • Zenbait enpresaren gehiegikeria.
  • Errentaren banaketa desorekatua.
  • Sektore Publikoak zenbateko esku-hartzea duen ikusita, Merkatu-ekonomiakoak edo Plangintza Zentralizatukoak izango dira.
  • Aurreikuspen-akatsak.
  • Pizgarririk eza.
  • Burokrazia handiegia.

2.5. Errentaren fluxu zirkularra

Familien eta enpresen artean ezartzen den lotura korronte zirkular bat dela esan daiteke: batzuek besteek saltzen dutena erosten dute, eta alderantziz. Kontsumitzaileek ondasunak eta zerbitzuak erostean enpresaburuei ematen dieten dirua, enpresetan egindako lanarengatiko soldata kobratzean,  bueltan jasotzen dute gero.

1. gaia: Ekonomiaren funtsa

3. gaia: Ekoizpena eta banaketa

 

Advertisements
 

Erantzunak itxita daude.